U Srbobranu počela obnova monumentalnog hrama: Spasavanje zidne slike od 77 kvadrata

Nakon pada maltera i izmeštanja bogosluženja, pred konzervatorima je složen zadatak očuvanja dela Novaka Radonića u Hramu Bogojavljenja Gospodnjeg, građenom od 1787. do 1807. godine.

Na jednom od najviših mesta u Srbobranu nalazi se monumentalni Hram Bogojavljenja Gospodnjeg, čija dva zvonika visoka 68 metara dominiraju ravnicom. Posle više od dva veka burne istorije, započeti su hitni konzervatorsko-zaštitni radovi na svodovima. Pred stručnjacima je, međutim, znatno složeniji zadatak od uklanjanja dotrajalog maltera: potrebno je sačuvati i jedno od vrednih dela srpskog slikarstva 19. veka.

U ravnici u kojoj se crkveni tornjevi često vide mnogo pre nego što se stigne do naselja, Hram Bogojavljenja Gospodnjeg u Srbobranu ima gotovo orijentirsku ulogu. Njegova dva vitka zvonika, sa kitnjasto oblikovanim krovovima, izdižu se iznad okolnog urbanog tkiva i podsećaju na vreme kada je gradnja monumentalnog hrama bila mnogo više od pitanja verskih potreba lokalne zajednice – to je simbol poveznice srbobranskih Srba istovremeno i sa srednjoevropskom tradicijom (dva tornja su tu vrlo znakovita), kao i sa širim pravoslavnim svetom.

Pročitajte još na Gradnja.rs:

• Ovako danas izgleda crkva Snežne Gospe u Žablju nakon temeljne obnove

Ova intervencija predstavlja početak važnog posla na zaštiti jednog od najznačajnijih sakralnih objekata u Bačkoj.

Danas je, međutim, pažnja usmerena na ono što se dešava unutar crkve. U junu 2026. započeti su hitni konzervatorsko-zaštitni radovi na svodovima, nakon procene da dotrajali malter predstavlja opasnost za vernike i posetioce. Postavljene su skele, a bogosluženja su privremeno premeštena u Svetosavsku dvoranu u crkvenoj porti. Razlog za takvu odluku nije bio samo predostrožnost.

Prema obaveštenju Crkvene opštine Srbobran, dva dana nakon izmeštanja bogosluženja došlo je do pada maltera sa veće površine plafona. Radove na uklanjanju nestabilnih slojeva finansira Opština Srbobran, dok stručni nadzor i konzervatorske aktivnosti sprovodi Pokrajinski zavod za zaštitu spomenika kulture u saradnji sa crkvenom opštinom.

Ova intervencija predstavlja početak važnog posla na zaštiti jednog od najznačajnijih sakralnih objekata u Bačkoj. Ipak, hitno uklanjanje opasnih slojeva tek je prvi korak. Predstoji utvrđivanje stanja konstrukcije, rešavanje uzroka propadanja i zaštita umetničkog nasleđa koje se nalazi u unutrašnjosti hrama.

Dve decenije gradnje za monumentalni hram

Istorija današnje crkve počinje u drugoj polovini 18. veka, kada je Srbobran, tada poznat kao Sentomaš, prolazio kroz period privrednog, kulturnog i demografskog razvoja. Starija pravoslavna bogomolja više nije odgovarala potrebama zajednice, pa je odlučeno da se podigne novi, znatno reprezentativniji hram. Gradnja je započeta 1787. godine, a zbog obima i složenosti radova trajala je sa prekidima približno dve decenije.

Hram je dovršen i osvećen 1807. godine, u vreme kada je arhitektura srpskih pravoslavnih crkava na prostoru Habzburške monarhije razvijala prepoznatljiv spoj barokne tradicije i klasicističkih načela, stilom koji je poznat kao “copf” (nemački: Zopf – kika, pletenica), i koji je endemski prepoznatljiv za austrijsku centralnu Evropu i za vojvođanske Srbe kao “identitetski pravac”.

Građevina je koncipirana kao jednobrodni hram sa polukružnom oltarskom apsidom na istočnoj strani i dva visoka zvonika na zapadnom pročelju. Zidana je opekom, dok njeni tornjevi, visoki čak 68 metara, predstavljaju najupadljiviji element kompozicije.

Dva tornja tumače se kao simbol srpskog naroda sa obe strane Save i Dunava, dok velika crkvena lađa predstavlja ideju njegovog jedinstva.

Monumentalnost hrama ima i simboličko značenje u lokalnoj tradiciji. Dva tornja tumače se kao simbol srpskog naroda sa obe strane Save i Dunava, dok velika crkvena lađa predstavlja ideju njegovog jedinstva. Takvo tumačenje povezano je sa istorijskim okolnostima u kojima je građevina nastajala, obeleženim nacionalnim preporodom i težnjama srpskog stanovništva u južnim delovima Habzburške monarhije.

Zbog arhitektonskih i kulturno-istorijskih vrednosti, hram je kategorisan kao spomenik kulture od velikog značaja. Njegova vrednost, međutim, nije samo u spoljašnjim gabaritima i silueti koja dominira naseljem. Unutrašnjost čuva umetničku celinu u kojoj su učestvovali značajni majstori svog vremena.

Ikonostas i Radonićevo slikarstvo

Posebno mesto u enterijeru zauzima ikonostas, čija je rezbarija u baroknom stilu delo Georgija Devića, izrađivana između 1859. i 1861. godine, dok je pozlatu izveo Adolf Nađ. Ikone i zidno slikarstvo povezani su sa Novakom Radonićem, jednim od značajnijih predstavnika srpskog slikarstva romantizma. Radonić, rođen u Molu, ostavio je u Srbobranu umetničko nasleđe koje prevazilazi značaj lokalne crkvene opreme. Njegov rad povezuje slikarske postupke i ikonografske tradicije sa umetničkim senzibilitetom 19. veka, čineći hram važnim mestom za razumevanje razvoja srpskog slikarstva tog perioda.

Posebno je značajna zidna kompozicija „Sveta Trojica sa jevanđelistima”, smeštena u svodu iznad soleje. Njene dimenzije iznose približno 14 puta 5,5 metara, odnosno oko 77 kvadratnih metara. Reč je o velikoj slikanoj površini koja predstavlja jedan od najvrednijih umetničkih elemenata unutrašnjosti. Upravo je ovo delo danas u središtu konzervatorskih aktivnosti.

Prema podacima Pokrajinskog zavoda za zaštitu spomenika kulture, na slici nedostaju pojedini delovi slikanog sloja, dok su druga mesta toliko degradirana da su detalji postali teško prepoznatljivi. Zabeleženi su ljuštenje, mreža pukotina u bojenom sloju i odvajanje pojedinih delova od podloge, krakele i potklobučenja. Zato je predviđen izuzetno zahtevan postupak uklanjanja zidne slike sa svoda, njenog bezbednog deponovanja i konzervatorsko-restauratorske obrade.

Crkva koja se više puta dizala iz pepela

Današnji problemi nisu prvi veliki izazov u istoriji hrama. Tokom ratnih sukoba Revolucije 1848. i 1849. godine, Srbobran je pretrpeo velika razaranja, a stradala je i crkva. Nakon obnove, hram je ponovo osvećen 1851. godine, što pokazuje koliko je brzo zajednica nastojala da obnovi jedan od svojih najvažnijih javnih i verskih prostora. Naredni vekovi nisu doneli mirnu istoriju građevine. U požaru koji je izbio 10. septembra 1987. godine stradali su tornjevi i krovna konstrukcija, a uništeno je i najveće od četiri crkvena zvona, teško oko 2,5 tone. Takvi događaji ostavili su trag na građevini koja je kroz različite epohe više puta morala da bude popravljana i obnavljana.

Kod objekata koji su vekovima izloženi različitim intervencijama, požarima, vremenskim uticajima i promenama u načinu korišćenja, nije dovoljno posmatrati samo trenutno vidljivo oštećenje. Potrebno je utvrditi kako su pojedine faze gradnje i obnove uticale na današnje stanje i da li su problemi posledica jednog uzroka ili kombinacije različitih faktora. Kada je reč o srbobranskom hramu, javno dostupne informacije potvrđuju da je neposredan povod za sadašnje radove nestabilan malter na svodovima. Istovremeno, obim oštećenja Radonićeve slike pokazuje da zaštita enterijera zahteva zaseban, specijalizovan konzervatorski program.

Prva faza obnove, ali ne i njen kraj

Aktuelni radovi usmereni su na uklanjanje neposredne opasnosti od pada maltera i preventivnu zaštitu Radonićeve zidne slike. Prema izveštaju Pokrajinskog zavoda za zaštitu spomenika kulture iz jula 2026, tada su bili u toku konzervacija slikarstva iznad soleje i priprema za uklanjanje nestabilnih slojeva maltera.

Projektom rukovode Maja Veličković, slikarka-konzervatorka, i Valentina Ristić, arhitektkinja-konzervatorka. U dosadašnjim radovima učestvovao je stručni tim u sastavu: Zorana Matković, vajarka-konzervatorka, Miloš Gavrilović, slikar, Slobodan Otić, strukovni inženjer građevinarstva, i Marija Erdelji, snimateljka (i fotograf) slike.

Za sada nije objavljen konačan rok završetka svih radova. Hitna intervencija predstavlja početak zaštite hrama. Za dugoročno očuvanje građevine i njenog slikarstva potrebno je utvrditi i sanirati uzroke propadanja, a obim narednih radova i rokove precizirati na osnovu detaljnih ispitivanja.

Zato je početak radova dobra vest, ali tek prvi korak. Pravi rezultat neće biti samo uklonjen dotrajali malter i ponovo bezbedan prostor za vernike, već dugoročno zaštićena građevina i sačuvano Radonićevo slikarstvo. Za hram koji je preživeo ratna razaranja i požar, to bi bila još jedna obnova – ovog puta ona koja će, uz očuvanje njegove istorijske autentičnosti, obezbediti da monumentalni tornjevi i vredna unutrašnjost ostanu deo bačkog pejzaža i kulturnog nasleđa i u narednim vekovima.