Kada UNESCO postane problem: Zašto neki gradovi žele da izgube status svetske baštine?

Dok se gradovi širom sveta bore za mesto na Listi svetske baštine, pojedine lokalne zajednice počinju da preispituju da li im taj prestižni status donosi više koristi ili problema.

Za većinu lokaliteta UNESCO oznaka predstavlja međunarodno priznanje i potvrdu izuzetne kulturne ili prirodne vrednosti. Međutim, kako piše BBC, u pojedinim delovima Evrope sve glasnije se čuju glasovi onih koji smatraju da je cena takvog statusa postala previsoka.

Jedan od najpoznatijih primera je austrijski Halštat, malo mesto na obali istoimenog jezera koje ima oko 700 stanovnika. Nakon što je 1997. godine upisano na UNESCO listu, a potom postalo globalno poznato zahvaljujući društvenim mrežama i navodnoj inspiraciji za Diznijev crtani film „Frozen“, Halštat se suočio sa ogromnim turističkim pritiskom.

Prema podacima koje navodi BBC, ovo mesto godišnje poseti i do milion turista.

Najveći paradoks UNESCO zaštite jeste to što uspeh ponekad postaje najveća pretnja onome što je trebalo sačuvati.

„Oni dolaze, fotografišu se pet minuta i odlaze“, kaže jedan od stanovnika za BBC, opisujući fenomen masovnog turizma koji lokalnoj zajednici često donosi više problema nego koristi.

Zbog ogromnog priliva posetilaca, lokalne vlasti poslednjih godina postavljale su fizičke barijere kako bi sprečile stvaranje redova za fotografisanje na najpoznatijim vidikovcima, dok se istovremeno raspravlja o dodatnim ograničenjima za turističke autobuse.

Iako većina stanovnika ne zagovara formalno uklanjanje sa UNESCO liste, BBC navodi da je upravo Halštat postao simbol šire rasprave o tome koliko jedan mali istorijski grad može da izdrži sopstveni uspeh.

Slovački grad koji smatra da ga UNESCO sputava

Još zanimljiviji primer dolazi iz slovačkog grada Banska Štiavnica, nekada jednog od najvažnijih rudarskih centara u Evropi.

Istorijsko jezgro grada nalazi se na UNESCO listi od 1993. godine, ali deo lokalnih zvaničnika i stanovnika smatra da strogi režimi zaštite otežavaju obnovu i razvoj grada. BBC prenosi da pojedini kritičari tvrde kako je birokratija povezana sa zaštitom nasleđa postala prepreka investicijama i adaptaciji objekata savremenim potrebama.

Grad može ostati savršeno očuvan, a da istovremeno prestane da bude mesto za život.

Nakon velikog požara koji je 2023. godine oštetio deo istorijskog centra, dodatno su se otvorila pitanja koliko postojeći sistem zaštite omogućava efikasnu obnovu.

Naravno, postoje i suprotna mišljenja. Mnogi stanovnici smatraju da upravo UNESCO status predstavlja najveću međunarodnu vrednost grada i da bi bez njega Banska Štiavnica bila mnogo manje vidljiva na evropskoj kulturnoj mapi.

Kako se gubi status svetske baštine?

Iako se povremeno pojavljuju pozivi za preispitivanje koristi od UNESCO statusa, dobrovoljno odricanje praktično ne postoji.

Do danas su sa Liste svetske baštine uklonjena svega tri lokaliteta.

Prvi je bio rezervat arapske oriks antilope u Omanu, koji je 2007. godine izgubio status nakon što je država značajno smanjila zaštićeno područje i time ugrozila opstanak vrste zbog koje je lokalitet prvobitno bio upisan, piše BBC.

Dve godine kasnije usledio je slučaj doline reke Elbe u Drezdenu. UNESCO je ocenio da je izgradnja novog mosta trajno promenila kulturni pejzaž zbog kojeg je područje dobilo zaštitu.

Liverpul je i nakon uklanjanja sa Liste svetske baštine nastavio da privlači posetioce zahvaljujući svom muzičkom nasleđu, sportu i snažnom kulturnom identitetu.

Najpoznatiji primer dogodio se 2021. godine kada je istorijski pejzaž Liverpula uklonjen sa liste nakon višegodišnjih sporova oko novih građevinskih projekata i razvoja obale. UNESCO je zaključio da su nove intervencije nepovratno izmenile karakter prostora.

Drugim rečima, status se ne gubi zato što ga lokalna zajednica više ne želi, već zato što UNESCO proceni da su izgubljene vrednosti zbog kojih je lokalitet bio upisan.

Zanimljivo je da gubitak UNESCO statusa nije uvek imao dramatične posledice po turizam. Liverpul je i nakon uklanjanja sa Liste svetske baštine nastavio da privlači posetioce zahvaljujući svom muzičkom nasleđu, sportu i snažnom kulturnom identitetu, dok je Drezden ostao jedna od važnijih turističkih destinacija u Nemačkoj uprkos tome što više nema UNESCO oznaku.

A Srbija?

Dok se u Halštatu, Banskoj Štiavnici ili pojedinim drugim evropskim sredinama vodi rasprava o tome da li UNESCO status donosi previše turista, Srbija se nalazi na suprotnom kraju spektra. Ovde se većina lokaliteta još uvek nada većoj međunarodnoj vidljivosti, većem broju posetilaca i novim upisima na Listu svetske baštine.

Paradoks UNESCO-a zato nije univerzalan. Problem prevelike popularnosti mogu imati samo mesta koja su već postala globalne destinacije. Srbija za sada vodi sasvim drugačiju borbu – kako svoje bogato nasleđe da učini vidljivijim svetu.