BIGZ ponovo radi: Kako je obnovljeno remek-delo Dragiše Brašovana
Arhitekte iz studija Remorker kroz obnovu fasade, rekonstrukciju enterijera i novu poslovnu namenu pokazale su kako industrijsko nasleđe može uspešno da odgovori savremenim potrebama.
Zgrada BIGZ-a, odnosno nekadašnja zgrada Državne štamparije u Beogradu, jedno je od najznačajnijih dela arhitekte Dragiše Brašovana, uz Milana Zlokovića i Nikolu Dobrovića jednog od tri utemeljivača moderne arhitekture u Srbiji. Završena 1940. godine, ova zgrada smatra se jednim od vrhunaca domaće rane moderne arhitekture, a ujedno važi i za jedno od tri najvažnija Brašovanova dela, zajedno sa Palatom Dunavske banovine i Zgradom Komande ratnog vazduhoplovstva.
Ugled koji Brašovan uživa među arhitektama možda najbolje oslikava izjava arhitekte Marija Jobsta: „Ja ne mogu da preprojektujem i nadziđujem Brašovana.“ Sličan odnos prema ovom nasleđu imale su i arhitekte iz studija Remorker Architects, angažovane na rekonstrukciji BIGZ-a. Novi vlasnik nije želeo da menja arhitektonsku kompoziciju objekta, već je akcenat stavljen na potpuno preuređenje enterijera i kompletnu restauraciju fasadne strukture.
Ali, pre nego što se osvrnemo na ovaj uspešan poduhvat, važno je podsetiti na istorijski, arhitektonski i kulturni značaj zgrade nekadašnjeg Beogradskog izdavačko-grafičkog zavoda.
Pročitajte još na Gradnja.rs:
Osnova zgrade u obliku ćiriličnog slova „П“ aludirala je na stare štamparske prese, dok je celokupna forma podsećala na stilizovanu Gutenbergovu mašinu.
Izgradnja Državne štamparije započela je nakon konkursa Ministarstva prosvete iz 1933. godine, na kojem je pobedio Brašovan. Tokom pripreme projekta arhitekta je boravio u Nemačkoj proučavajući najsavremenije štamparske pogone. Prvobitno planirana lokacija kod Kalenić pijace napuštena je na njegovo insistiranje, a za gradnju je izabrana parcela na Senjaku, uz tadašnju ulicu Vojvode Mišića.
Zgrada je građena od 1937. do 1940. godine. Njena osnova u obliku ćiriličnog slova „П“ aludirala je na stare štamparske prese, dok je celokupna forma podsećala na stilizovanu Gutenbergovu mašinu.
Posebno je zanimljiva zaobljena „staklena kula“ na vrhu, koju su arhitekte iz Remorkera prepoznale kao motiv knjige postavljene na vrh štamparske mašine, što odgovara funkciji biblioteke u okviru koje se nalazila i struktura zastakljenog stepeništa.
Temeljna ploča debljine jednog metra
Objekat je objedinjavao proizvodne, administrativne, arhivske i prateće sadržaje. Proizvodnja se odvijala od suterena do petog sprata, dok su viši nivoi bili namenjeni upravi, arhivi i prostorima za odmor zaposlenih. Dva stepeništa i teretni liftovi bili su simetrično raspoređeni oko centralnog jezgra, a projektovana su i dva odvojena ulaza za radnike i administraciju.
Poseban izazov predstavljalo je klizno, glinovito zemljište i velika težina štamparskih mašina. Zato je Brašovan primenio armirano-betonski skelet oslonjen na temeljnu ploču debljine jednog metra, dok su ispune zidova izvedene od opeke radi smanjenja opterećenja.
Iako je završena 1940. godine, zgrada je zbog rata počela da radi tek 1944, a od 1946. postaje sedište novoosnovanog Beogradskog izdavačko-grafičkog zavoda – BIGZ-a. Ta faza trajala je do privatizacije početkom 2000-ih.
U njegovim prostorima radili su umetnici, dizajneri, muzičari, zanatlije i različite škole, dok su na poslednjem spratu funkcionisali klubovi i kulturni prostori.
Kompanija MPC Properties, koja je postala većinski vlasnik, razmatrala je pretvaranje zgrade u luksuzni hotel, ali se od toga odustalo zbog tehničkih ograničenja. Pojavila se i ideja o nadogradnji prema projektu jednog poznatog „starhitekte“, ali je, nakon konsultacija sa beogradskim Zavodom za zaštitu spomenika kulture, procenjeno da bi takva intervencija bila destruktivna za izvornu arhitekturu zgrade.
Kako nije pronađen održiv model razvoja, zgrada je privremeno izdata brojnim zakupcima. BIGZ je tada postao jedno od najživljih mesta beogradske alternativne scene: u njegovim prostorima radili su umetnici, dizajneri, muzičari, zanatlije i različite škole, dok su na poslednjem spratu funkcionisali klubovi i kulturni prostori.
Ova jedinstvena epoha završena je nakon kupovine objekta od strane Marera Real Estate Partners, kada je zgrada BIGZ-a ispražnjena kako bi započela sveobuhvatna rekonstrukcija. Od oktobra 2025. godine vlasnik zgrade BIGZ je kompanija MK Grupa.
Adaptivna prenamena postojećeg konstruktivnog sklopa
Kako navode iz Remorkera, osnovni problem revitalizacije zgrade bio je u nalaženju adekvatne prenamene za objekat, one koja bi ponudila kako finansijsku održivost tako i očekivanu funkcionalnost u narednim decenijama. Zadatak angažovanih arhitekata bio je da dokažu da je poslovanje primarna funkcija za ovaj spomenik kulture.
Polazna osnova rešenja bila je adaptivna prenamena postojećeg konstruktivnog sklopa, pri čemu je sačuvan najveći deo noseće armirano-betonske konstrukcije, a sve u skladu sa principima održivog razvoja i smanjenjem karbonskog otiska.
„Industrijska arhitektura pokazala se pogodnom za novu poslovnu funkciju, omogućavajući visok stepen prostorne fleksibilnosti i integraciju savremenih tehničkih sistema“, kažu iz beogradskog arhitektonskog studija.
Savremena interpretacija Brašovanovih rešenja
Rekonstrukcija je obuhvatila više nivoa intervencija: redefinisanje novog koncepta korišćenja objekta, oblikovanje novog ulaznog hola/lobija kao i organizaciju enterijera samih kancelarija, obnovu zaštićenih delova zgrade i rekonstrukciju fasade. Posebna pažnja posvećena je očuvanju izvorne volumetrije, ritmu fasadnih otvora i samih prozora, kao i industrijskom modernističkom karakteru objekta, navode arhitekte.
Zamena kompletne dotrajale i nefunkcionalne stolarije novim prozorskim sistemima sa trostrukim ostakljenjem, unapredila je energetske i akustičke performanse, pa su intervencije ispratile originalna rešenja arhitekte Brašovana, samo interpretirana savremenim tehnološkim jezikom“, navode iz Remorkera.
Da bi se dodatno naglasili gabariti zgrade i njen volumen u urbanom okruženju, arhitekte primenjuju linijsku spoljašnju rasvetu, koja se proteže po horizontalama nižih, a po vertikalama viših etaža. Takođe, svetlosno je naglašen i stari logo BIGZ-a, koji je iz kulturno-istorijskih razloga zadržan.
Tri prozorska otvora, sa po šest staklenih polja, postepenim zakrivljenjem formiraju ugaoni radijus na svakoj od nižih etaža
Poseban kuriozitet predstavlja ugradnja prozorskih otvora na uglovima donjih etaža, za koje su autori rekonstrukcije zahtevali da budu izrađeni u istim oblicima kao izvorna stolarija od drveta.
„To znači da se odustalo od monolitnih zakrivljenih profila, koji bi izgledali isuviše futuristički i odudarali od predratnih tehničkih mogućnosti i pristupilo tipskoj izradi tri prozorska otvora, sa po šest staklenih polja, koji postepenim zakrivljenjem formiraju ugaoni radijus na svakoj od nižih etaža“, ističu arhitekte.
Centralni segment dobio šest novih liftova
Unutrašnjost zgrade je preoblikovana u okviru postojećih konstruktivnih struktura. Jedan od najvećih izazova bilo je rešavanje vertikalnih komunikacija i njihovo usklađivanje sa protivpožarnim uslovima.
Zadržana su oba glavna stepenišna jezgra, sa originalnim običnim i teretnim liftovima, ali su iz bezbednosnih razloga stavljeni van upotrebe. Zone u blizini starih stepeništa su dobile po dva manja i jedan veći lift, čime je centralni segment zgrade dobio šest novih liftova.
„Ovaj broj odgovara svim savremenim potrebama oba krila zgrade, koja su rekonstrukcijom umesto tehničkog prostora za štamparske mašine, dobila više kancelarijskog prostora za veći broj zaposlenih“, kažu arhitekte.
Od klaustrofobičnog ulaza do reprezentativnog lobija
Takođe, kako dodaju iz Remorkera, mnogi su bili ubeđeni da je glavni ulaz u zgradu bio onaj na pročelju, naglašen tremom koji nose masivni stubovi. Ovaj ulaz je bio namenjen za ulaz radnika, dok je bočni, nenaglašeni ulaz bio predviđen za ulaz zaposlenih u upravi štamparije.
Arhitekte su odlučile da se funkcije zamene. Centralni ulaz postaje glavni, dok je bočni zadržan kao pomoćni, a njegove vertikalne komunikacije su uvećane sa još jednim liftom, koji vodi do nižih etaža zgrade.
Monumentalni ulaz na pročelju zgrade dobio je svoju odgovarajuću projekciju u ulaznom enterijeru
Kako je centralni ulaz bio namenjen ulazu radnika, on nije posedovao preko potrebnu monumentalnost, što je bio jedan od glavnih izazova za arhitekte.
„Izvršena je velika intervencija na konstrukciji u vidu rušenja međuspratne ploče prizemlja i sprata, kao i dela konstruktivnih zidova, što je bilo neophodno da bi se od malog, klaustrofobičnog ulaza za radnike, dobio glavni reprezentativni ulazni lobi za nove korisnike jedne savremene poslovne zgrade“, navode iz Remorkera i nastavljaju:
„Time je monumentalni ulaz na pročelju zgrade dobio svoju odgovarajuću projekciju u ulaznom enterijeru. Takođe, ovom intervencijom se je omogućeno da se kancelarijski prostori sa prvog sprata mogu direktno sagledati sa nivoa ulaznog hola, te tako postoji vizuelna komunikacija između svih posetilaca zgrade sa onima koji u njoj rade“.
Plafonska instalacija kao centralni element hola
Centralni element hola čini plafonska instalacija od vertikalnih metalnih lamela u crvenoj boji, različitih dužina, sa integrisanom linijskom LED rasvetom, koja, ističu autori, „naglašava vertikalnost koja se postepeno otvara od ulaza do recepcijskog pulta i upućuje na industrijsko poreklo objekta“.
Unutrašnje pregrade po želji samih korisnika
Materijalizacija lobija se zasniva na kontrastu metalnih elemenata sa neutralnim kamenim i staklenim površinama, pa je tako nasuprot plafonskoj instalaciji recepcijski pult oblikovan kao monolitni volumen od svetlog kamena sa integrisanom signalizacijom.
Unutrašnja organizacija radnog prostora zasnovana je na fleksibilnom kancelarijskom konceptu, sa mogućnošću formiranja jedinica različitih površina, od manjih celina do celih etaža u open-space režimu.
„Takođe, unutrašnje pregrade mogu biti izvedene od punih ili transparentnih elemenata, a sve po želji samih korisnika. Savremeni sistemi klimatizacije, ventilacije, protivpožarne zaštite i vertikalnog transporta integrisani su bez narušavanja osnovne prostorne logike objekta“, kažu beogradske arhitekte.
Novi restoran formiran na osmom spratu
Enterijer kancelarijskog prostora nije dostupan za javni pristup, ali je zato na osmom spratu pažljivim preoblikovanjem formiran novi restoran pod nazivom Bigz 011. Iskorišćena je cela etaža, koji su nekada zauzimala dva noćna kluba, a koji je sada integrisan u jedan veći ugostiteljski prostor, koji celom svojom dužinom gleda na prostranu krovnu terasu.
„Enterijer je dizajniran tako da se kroz svoje retro linije, boje i detalje poziva na atraktivne međuratne ar deko ambijente. Motiv koji se provlači u celom enterijeru su forme kugli i okulusa, dok je nameštaj krajnje jednostavnih linija potpuno uklopljen u zadatu temu ambijenta“ – dodaju iz Remorkera.
Motiv koji se provlači u celom enterijeru su forme kugli i okulusa, dok je nameštaj krajnje jednostavnih linija potpuno uklopljen u zadatu temu ambijenta.
Jedan od najlepših pogleda na vedutu grada Beograda
Pristup u preoblikovanju, koji su primenile arhitekte iz studija Remorker Architects može se uporediti sa njihovim starijim, ali ništa manje uspešnim projektom rekonstrukcije zgrade Bekoa. Paralele se mogu jasno povući zato što se u oba slučaja radi o međuratnim industrijskim objektima, sa zaštićenom arhitektonskom formom i kompleksnom unutrašnjom strukturom.
Na kraju, autori izražavaju nadu da su ovom prilikom, barem delimično, uspeli javnosti da približe rekonstrukciju zgrade BIGZ-a, ističući da se o uspehu ovog projekta mogu uveriti svi oni koji posete samu zgradu, gde, kako kažu, „mogu ponovo uživati u jednom od najlepših pogleda na vedutu grada Beograda“.
Grafički prilozi
