Od Zlokovića i Milice Krstić do najnovijih škola u Srbiji – pogledajte kako je arhitektura oblikovala razvoj obrazovanja kroz različite epohe.
Početak nove školske godine pravi je trenutak da se osvrnemo na arhitekturu škola koje su u vreme nastanka važile za najsavremenije u Srbiji. Od međuratnog perioda do danas, njihovi projekti pratili su promene u obrazovanju, ali i donosili nova rešenja u organizaciji učionica, zajedničkih prostora, školskih dvorišta i sportskih sadržaja.
Projektovanje obrazovnih objekata spada među najsloženije arhitektonske zadatke, jer zahteva usklađivanje funkcionalnosti, bezbednosti, tehničkih standarda i kvaliteta prostora u kojem učenici provode veliki deo dana. Zato kroz odabrane primere pratimo razvoj arhitekture osnovnih i srednjih škola i izdvajamo objekte koji su svojim funkcionalnim i oblikovnim kvalitetima ostali zabeleženi u stručnoj literaturi.
Pročitajte još na Gradnja.rs:
Zloković i Milica Krstić postavljaju nove standarde
U istoriji je zabeleženo da je prva škola, današnja gimnazija „Svetozar Marković“ u Jagodini (tada osnovna škola), izgrađena u modernom duhu 1937. godine po projektu arhitekte profesora Milana Zlokovića. Kao osvedočeni modernista, Zloković projektuje krajnje funkcionalistički objekat, čiji je moderni izraz bio u samom vrhu tada savremene evropske arhitekture.
Zgrada škole je zamišljena kao pravilni dvoosovinski poliedar sa unutrašnjim dvorištem i naglašenom ulaznom partijom na uličnom pročelju. Spoljna fasada poseduje veoma ujednačen ritam prozorskih otvora, koji se u poslednjoj etaži završavaju okulusima, dok je unutrašnja fasada daleko razigranija.
Profesor Zloković se tokom celog života bavio istraživanjem na polju geometrije, tj. oblicima, odnosima i proporcijama arhitektonskih motiva, pa je i ovo bila prilika da se razradi tematika fasadne modularne koordinacije.
Zloković i Milica Krstić pokazali su da škola može biti istovremeno precizna mašina za nastavu i snažno arhitektonsko delo.
Kada govorimo o arhitekturi školskih objekata, ne možemo ne spomenuti arhitektu Milicu Krstić, koja je ceo svoj život posvetila radu na ovoj specifičnoj tipologiji.
U zavisnosti od mogućnosti, funkcije i urbanog okruženja, arhitekta Krstić je projektovala škole koje su se razlikovale u arhitektonskom izrazu. Najmoderniju arhitekturu ponela je zgrada Prve beogradske gimnazije, koju autorka projektuje u samom vrhuncu karijere, a koja biva izgrađena 1938. godine.
Moderna arhitektura je uveliko vladala domaćom arhitektonskom scenom, pa se to odrazilo i na izraz arhitekte. Milica projektuje vrlo funkcionalnu školsku zgradu u duhu bezornamentalne moderne arhitekture, a formu modeluje suprotstavljajući horizontalne i vertikalne mase koje su proistekle unutrašnjom funkcionalnom strukturom.
Objekat je projektovan tako da sa tri fasade gleda ka okolnim ulicama, pa su fasadna platna oživljena veštom artikulacijom prozorskih otvora, dok je fasada koja gleda ka crkvi Sv. Aleksandra Nevskog posebno naglašena ekspresionističkim zaobljenjem, čime je čitava forma građevine poprimila izgled siluete broda.
Zgrada poseduje i odlike monumentalizma, naročito prisustvom trostrukog ulaznog portala na pročelju koje gleda na ulicu Cara Dušana.
Škola izlazi iz zgrade i postaje deo naselja
Nakon Drugog svetskog rata, moderna arhitektura donosi neophodne inovacije, ponajviše na polju funkcionalnosti školskih objekata. Jedan od prvih zapaženih školskih objekata bila je zgrada Dvanaeste beogradske gimnazije (tada dve srednje stručne škole) izgrađena 1958. godine po projektu arhitekte prof. Alekseja Brkića.
Arhitekta projektuje veoma razuđeni objekat, koji u potpunosti prati pad terena, koji se sastoji od nekoliko lamela međusobno povezanih svojevrsnim mostovima. Škola više nije pozicionirana uz samu ulicu, već joj prostrana parcela dozvoljava da se uz školski objekat formira i dvorište sa sportskim terenima i parkovski uređenom celinom.
Posleratna škola više nije bila samo zgrada sa učionicama, već razuđen kompleks povezan sa dvorištem, sportom i naseljem.
Ovakav pristup u projektovanju je bio više nego revolucionaran tih godina, pa arhitekta Brkić za ovaj objekat dobija i prestižnu Oktobarsku nagradu. Zgrada gimnazije donosi mu još jedan projekat, ovaj put za osnovnu školu „Lazar Savatić“ na zemunskom keju iz 1962. godine.
Ovaj školski objekat daleko je skromnijih dimenzija, pozicioniran tik uz ulicu koja se proteže duž dunavske obale, sa arhitekturom koja se tih godina pojavljuje kod većine školskih zgrada. Međutim, arhitekta Brkić nije propustio priliku da ostavi bar detalj u vidu nesvakidašnje koloritne fasade, koja se pojavljuje kod nekoliko njegovih objekata.
Brkićeve škole pratile su teren, razdvajale različite funkcije i uvodile boju tamo gde se očekivala stroga institucionalna arhitektura.
Novi Beograd bio je najveći poligon za eksperimentisanje u domenu moderne arhitekture i urbanizma. Prostrane blokovske celine i novi pristupi u arhitektonsko-urbanističkom oblikovanju uticali su i na razvoj arhitekture obrazovnih institucija.
Kako je u arhitekturi zgrada dominirao sirovi beton, zgrade škola ispratile su ovaj motiv kroz brutalističke detalje, dok su razuđene osnove modelovane kroz strukturalno ponavljanje određenih konstruktivnih i likovnih motiva.
To se najbolje vidi na zgradi osnovne škole „Ratko Mitrović“ u Bloku 18 iz 1972. godine, arhitekte Petra Petrovića, ali i osnovne škole „Laza Kostić“ (tada „Sedam sekretara SKOJ-a“) u Bloku 23 iz 1978. godine arhitektonskog tima Aleksandar Stjepanović, Božidar Janković i Branislav Karadžić.
Tim koji je projektovao stambene celine Blokova 22 i 23 dodatno pomera granice školske arhitekture. Autori uvode crvenkastu opeku, čime razbijaju sivu monotoniju okolnih brutalističkih zgrada, a škola uz obaveznu fiskulturnu salu i bazen, dobija i veštačku stenu kao simulator za planinarsko penjanje.
Škole Novog Beograda projektovane su kao sastavni deo naselja, zajedno sa stanovanjem, zelenilom i sportskim sadržajima.
Da se savremena arhitektura školskih objekata ne pojavljuje samo u prestonici, pokazuje zgrada osnovne škole „Slobodan Sekulić“ u Užicu iz 1976. godine, arhitekte prof. Petra Vulovića.
Vulović takođe oblikuje objekat kroz strukturalističko ponavljanje modularnih kubusa, obloženih crvenom fasadnom opekom, pa ovaj objekat svojom likovnošću u potpunosti dominira pejzažom jednog dela užičke periferije.
Čukarica je beogradska opština, koja se uz Novi Beograd, najbrže i najviše širila, pa su potrebe za izgradnjom osnovnih i srednjih škola postojale na svakih nekoliko godina.
Na Banovom brdu se 1961. godine dovršava osnovna škola „Filip Kljajić Fića“, koja poseduje jednostavnu arhitektonsku kompoziciju, ali postaje prva škola koja je dobila salu sa klizalištem.
Osnovna škola „Đorđe Krstić“ u Žarkovu poslužila je reditelju Goranu Markoviću kao lokacija za snimanje popularnog filma „Majstori, majstori“.
U Žarkovu 1974. godine biva izgrađena nova zgrada za osnovnu školu „Đorđe Krstić“, koja pored svoje moderne arhitekture dobija najsavremenije opremljene kabinete i fiskulturnu salu, pa je poslužila reditelju Goranu Markoviću kao lokacija za snimanje popularnog filma Majstori, majstori.
Škola na Cerak vinogradima nije naknadno uklopljena u naselje – njena arhitektura razvijana je kao deo iste urbanističke celine.
Naravno, vrhunac arhitekture obrazovnih institucija dolazi izgradnjom osnovne škole „Ujedinjene nacije“ 1985. godine u čukaričkom naselju Cerak vinogradi, čiji su autori arhitekte bračni par Darko i Milenija Marušić i Nedeljko Borovnica.
Autorima je možda kao uzor poslužila zgrada gimnazije njihovog profesora Alekseja Brkića, jer je kompletna kompozicija osnovne škole takođe postavljena na padini jednog uzvišenja, dok su višestruke denivelacije rešavane vezama u vidu stepeništa.
Osnova zgrada je izuzetno kompleksna i jedino se može sagledati iz vazduha, a likovno oblikovanje fasade u žućkastoj fasadnoj opeci u potpunosti prati arhitektonski izraz stambenih zgrada u okruženju. Ovo naselje je za svoje iskorake u arhitektosko-urbanističkom oblikovanju takođe osvojilo Oktobarsku nagradu.
Devedesete su zaustavile veliki deo razvoja, ali je škola „Miloš Crnjanski“ pokazala koliko prostor i oprema mogu da utiču na svakodnevnu nastavu.
Dolazak sumornih 90-ih godina je značio stagnaciju u izgradnji novih, ali i u održavanju postojećih školskih objekata. Bio je pravi izazov popravljati oštećenja na objektima, jer su neka autorska rešenja zahtevala nabavljanje izvornih građevinskih materijala, čija proizvodnja se nalazila u republikama koje su tih godina bile zahvaćene ratom i raspadom države.
U tim godinama se na Čukarici ipak gradi jedan novi obrazovni objekat. U pitanju je poluprivatna osnovna škola „Miloš Crnjanski“ koja je izgrađena 1992. godine po projektu arhitekte Zorana Jovanovića.
Arhitekta na dobijenoj lokaciji žarkovačkog uzvišenja modeluje centralni korpus kao zakrivljenu strukturu, u koji smešta učionice, kako bi svaki prostor dobio jednaku osunčanost i provetravanje.
Pored moderne fiskulturne sale, svaka učionica je tada bila opremljena najsavremenijim nameštajem, ormarićima i pratećom tehnikom u vidu projektora i televizora, a među prvima dobija i kabinet za informatiku.
Nova generacija škola vraća arhitekturu u fokus
Nekoliko decenija je polje arhitekture obrazovnih institucija stagniralo. Škole su građene, ali nije zapažen neki značajniji iskorak na polju funkcionalno-likovnih inovacija. Tek se od 2020. godine pojavljuje čitav niz novih školskih objekata, čija arhitektura zaista zavređuje pažnju javnosti i struke.
Za početak, upravo 2020. godine se otvara nova zgrada OŠ „Jovan Popović“ u Sremskoj Mitrovici, čiji projekat potpisuje biro Djordje Bajilo Architects (DBA) iz Novog Sada. Zanimljiv projekat, sa alternacijom nekoliko tipova fasadnih materijala, kolorisan u motivima trobojke, ali sa arhitekturom koja se u suštini ugleda na rešenja iz 50-ih i 60-ih godina.
Ovo se uočava na modernistički rešenoj osnovi, ravnom krovu, fasadnoj strukturi, ali pre svega na ulaznoj partiji, gde su glavni motiv kružni stubovi u kontrastu sa kubičnom masom objekta.
Nova generacija škola ponovo u središte stavlja zajedničke prostore, prirodno svetlo i drugačije načine korišćenja zgrade.
Zatim dolaze dva objekta koje potpisuje Studio A&D architects – osnovna škola „Vera Miščević“ u Belegišu iz 2021. i osnovna škola „Svetozar Marković“ u Sjenici iz 2024. godine.
U oba projekta, arhitekte su zaista napravile veliki iskorak u arhitektonskom modelovanju masa i strukturalnoj obradi fasada, pri čemu se na oba objekta pojavljuje nekoliko tipova fasadnih sistema – ventilirajuća, kontaktna i zid zavesa.
I dok zgrada u Belegišu kao primarni motiv uzima vojvođansku opeku, zgrada u Sjenici dobija krajnje futuristički izraz, koji kao ledeni breg izranja iz svog okruženja. Iako se razlikuju po dimenzijama i sadržajima, obe škole odlikuju savremeno projektovani i opremljeni enterijeri učionica i pratećih prostorija.
Od hodnika koji služi samo za prolaz do hola koji postaje školski trg – promenila se i sama predstava o prostoru za obrazovanje.
Tokom 2026. godine izvedene su dve osnovne škole, jedna u Beogradu, a druga u Novom Sadu. U Beogradu je osnovna škola „Isidora Sekulić“ dobila novu zgradu u naselju Beograd na vodi, čiji projekat potpisuje britansko-srpski studio Cook-Haffner Architecture Platform (CHAP).
Ovaj projekat donosi retro konstruktivistički izraz, sa spojenim kubusima koje u kompaktnu strukturu vezuje kružna nadstrešnica. Navedeni motivi u oblikovanju se pojavljuju i na zgradi vrtića, koji sa osnovnom školom čini celinu zajedničkog kampusa.
Unutrašnja struktura škole je oblikovana sa prostorima koji se protežu kroz nekoliko spratnih visina.
Drugi objekat je nova zgrada osnovne škole „Miloš Crnjanski“, koji potpisuje studio MitArh iz Beograda. Arhitekta prof. Branislav Mitrović, kao vođa tima, odlučuje da se kroz arhitekturu osnovne škole pozove na dva ikonična novosadska objekta – na prvom mestu na Palatu Skupštine Vojvodine (nekada Dunavske banovine), čija monumentalizovana moderna arhitektura je delo arhitekte Dragiše Brašovana, ali i na hotel Centar, kao jednu od svojih ranijih izvedbi.
Ugledanje na Brašovana se primećuje na visokoj četvorodelnoj ulaznoj partiji i beloj bezornamentalnoj fasadi, dok su gusti brisoleji nastavak konteksta sa hotela Centar.
Unutrašnja struktura je oblikovana je sa prostorima koji se protežu kroz nekoliko spratnih visina, širokim hodnicima i učionicama opremljenim po najsavremenijim obrazovnim standardima.
Arhitektura sama ne može unaprediti obrazovanje, ali može stvoriti uslove u kojima se kvalitetnija nastava, druženje i razvoj dece lakše ostvaruju.
Ovi primeri pokazuju da dobra škola nije samo zbir učionica i hodnika. Prirodno svetlo, pregledne komunikacije, prostori za okupljanje, sport i boravak na otvorenom neposredno utiču na svakodnevicu učenika i nastavnika. Arhitektura sama ne može unaprediti obrazovanje, ali može stvoriti uslove u kojima se kvalitetnija nastava, druženje i razvoj dece lakše ostvaruju.
