Dvorac u Kulpinu: Između Stratimirovića, Dunđerskih i nedovršene obnove
Posle sanacije krova, u toku je nova faza obnove fasade i arhitektonskih detalja. Za potpunu revitalizaciju, međutim, biće potrebno više od vraćanja starog sjaja zidovima.
U ravnici Bačke, u Kulpinu, nedaleko od Bačkog Petrovca, nalazi se kompleks koji svedoči o vremenu kada su velika vlastelinska imanja predstavljala mnogo više od mesta za stanovanje. Bila su to središta ekonomskog života, organizacije poljoprivredne proizvodnje i društvenog statusa njihovih vlasnika.
Dva dvorca, park i prateći objekti nekadašnjeg imanja danas čine Muzejski kompleks Kulpin, u sastavu Muzeja Vojvodine. Njegova arhitektura, međutim, ne može se razumeti bez dve porodice koje su obeležile njegovu istoriju: Stratimirovića i Dunđerskih.
Pročitajte još na Gradnja.rs:
Od Stratimirovića do Dunđerskih
Porodica Stratimirović pripadala je krugu uglednih srpskih porodica u Habzburškoj monarhiji. Plemićki status stekla je 1745. godine, za vreme Marije Terezije, a iz nje su potekle značajne ličnosti srpske istorije, među kojima mitropolit Stevan Stratimirović i Đorđe Stratimirović, komandant srpske vojske u Vojvodini tokom Revolucije 1848–1849. godine.
Kulpinsko imanje razvijalo se krajem 18. i početkom 19. veka. Najpre je podignut manji dvorac, odnosno stari kaštel, koji se vezuje za drugu polovinu 18. veka. Veliki dvorac izgrađen je 1826. godine, prema istorijskim podacima koji se najčešće navode za ovaj objekat.
Dva zdanja nisu bila samo arhitektonski par: pripadala su organizovanoj vlastelinskoj celini u kojoj su stambeni, upravni i ekonomski sadržaji činili funkcionalnu celinu.
Imanja Dunđerskih bila su deo šireg sistema poljoprivredne proizvodnje i prerade, karakterističnog za ekonomiju Vojvodine krajem 19. i početkom 20. veka.
Imanje je kasnije prešlo u vlasništvo Mateja Semza od Kamjonike, a 1889. godine kupio ga je Lazar Dunđerski, jedan od najpoznatijih srpskih veleposednika i industrijalaca u Vojvodini. Tako je kompleks ušao u istoriju porodice čije se ime danas najčešće povezuje sa njegovim velikim dvorcem.
Dunđerski nisu bili samo vlasnici reprezentativnih zdanja. Njihova imanja bila su deo šireg sistema poljoprivredne proizvodnje i prerade, karakterističnog za ekonomiju Vojvodine krajem 19. i početkom 20. veka.
Dvorac je u tom kontekstu predstavljao vidljivu, arhitektonski naglašenu stranu jednog mnogo većeg ekonomskog sistema. Deo je kompleksa koji čini i tzv. Mali dvorac, pomoćni objekti i parkovske površine.
Klasicizam sa potpisom Momčila Tapavice
Veliki dvorac dobio je današnji izgled nakon rekonstrukcije 1912. godine, koju je projektovao višestruko čuveni „renesansni“ vojvođanski Srbin Momčilo Tapavica. Arhitekta i sportista, poznat i kao prvi Srbin koji je osvojio olimpijsku medalju (za Ugarsku, doduše), ostavio je prepoznatljiv trag na ovom objektu.
Prema podacima o istoriji zdanja, rekonstrukciji je prethodio požar koji je zahvatio krov. Tapavica je obnovu iskoristio da preoblikuje gornje delove objekta, pri čemu je očuvan njegov klasicistički karakter, ali su dodati i elementi neoklasicističkog izraza. Između ostalog, nestala je nekadašnja krovna lanterna, sa koje se nadgledalo imanje.
Arhitektonska kompozicija počiva na simetriji i jasno naglašenom centralnom ulazu. Sa ulične strane zgrada deluje prizemno, dok je sa dvorišne strane spratna. Glavnu fasadu obeležava uzdignuti portik sa stepeništem i pristupnim rampama, kao i četiri para jonskih stubova koji nose arhitrav i trougaoni timpanon.
Iznad krovnog venca nalazi se atika sa dekorativnim pravougaonim poljima i vazama na uglovima, dok su bočni prozori ukrašeni polurozetama sa motivima orlova.
Odnos prednje i zadnje fasade pokazuje da dvorac nije zamišljen kao samostalna kulisa, već kao deo organizovanog imanja.
Dvorišna fasada nudi drugačiju prostornu sliku. U prizemlju se nalazi petougaoni ulazni trem, dok je na spratu veranda, odnosno lođa petougaone osnove, pokrivena kupolom oslonjenom na kanelirane stubove. Unutrašnjost je organizovana oko prostranog hola, iz kojeg se dugim hodnikom pristupa ostalim prostorijama.
Posebnost ovog rešenja nije samo u dekoraciji. Prilazne rampe, visoko postavljen ulaz i monumentalni portik grade reprezentativan pristup zdanju, dok odnos prednje i zadnje fasade pokazuje da dvorac nije zamišljen kao samostalna kulisa, već kao deo organizovanog imanja. Upečatljiva kombinacija toplih tonova fasade i belih stubova dodatno naglašava klasicističku kompoziciju.
Manji dvorac, skromnijih dimenzija, ima simetričnu fasadu sa centralnim rizalitom završenim trougaonim timpanonom. Njegov izraz više odgovara nekadašnjoj upravnoj i rezidencijalnoj funkciji nego monumentalnosti velikog zdanja. Zajedno, oba objekta pokazuju kako se hijerarhija vlastelinskog imanja iskazivala i kroz arhitekturu.
Nacionalizacija i nova muzejska namena
Posle Drugog svetskog rata, 1945. godine, imovina Dunđerskih je nacionalizovana. Na imanju je potom delovala poljoprivredna zadruga, koja je koristila dvorac i prateće objekte sve do početka devedesetih godina.
Promena vlasničkog i ekonomskog sistema promenila je i odnos prema prostoru: nekadašnje reprezentativno imanje postalo je deo poljoprivrednog dobra, a njegovi objekti dobili su nove, pre svega praktične namene. Godine 1970. kompleks sa oba dvorca i parkom stavljen je pod zaštitu kao kulturno dobro. Godine 1991. proglašen je spomenikom kulture od velikog značaja.
Početkom devedesetih, imanje je ustupljeno Poljoprivrednom muzeju, čija je muzejska funkcija kasnije postala deo Muzeja Vojvodine. Veliki dvorac danas je središte postavke posvećene poljoprivredi i njenom istorijskom razvoju.
Dvorac je, međutim, poznat i izvan muzejske delatnosti. Veza sa porodicom Dunđerski, kao i širi kulturni značaj ove porodice, doprineli su njegovoj prepoznatljivosti. Ipak, za razliku od pojedinih drugih vojvođanskih dvoraca koji se prvenstveno predstavljaju kroz romantične biografije svojih vlasnika, Kulpin ima poseban potencijal da prikaže odnos između vlastelinske arhitekture, poljoprivrede i društvenih promena.
Obnova u fazama: Od krova do fasade
Kao i kod mnogih istorijskih objekata, obnova Velikog dvorca nije bila jednokratan poduhvat. Posle rekonstrukcije iz 1912. godine, na objektu su izvođeni različiti radovi na održavanju, konzervaciji i restauraciji. Obimniji zahvati na krovu, fasadi i enterijeru pominju se i u dokumentaciji o ranijim obnovama, uključujući radove iz 2009. godine.
Novija faza počela je sanacijom krova, koja je bila neophodna zbog njegovog lošeg stanja i rizika od prokišnjavanja. Radovi su započeti u septembru 2022. godine, a posao vredan oko 31,8 miliona dinara poveren je preduzeću „Granit-Liješće” iz Sremske Mitrovice. Cilj nije bio samo estetsko sređivanje, već sprečavanje daljeg propadanja krovne konstrukcije i istorijske građevine.
Naredni značajan korak usledio je kroz ugovor za konzervatorsko-restauratorske i građevinsko-zanatske radove na Velikom dvorcu, objavljen 2025. godine. Vrednost investicije iznosi približno 50,7 miliona dinara sa PDV-om, a radovi su povereni beogradskim firmama „Jadran” i „Alp inženjering”. Prema tada objavljenim informacijama, planirano trajanje radova bilo je šest meseci.
Posebna pažnja posvećena je kupoli, za koju je predviđeno pokrivanje bakarnim limom, kao i izradi novih opšivki i okapnica.
Obim zahvata obuhvata sanaciju zidova, uklanjanje dotrajalih delova fasadnog maltera i ponovno malterisanje, kao i restauraciju oštećene ornamentalne plastike, venaca i profilacija. Predviđeni su i radovi na prozorima, prozorskim klupicama, drvenim zastakljenim vratima i zaštitnim rešetkama.
Posebna pažnja posvećena je kupoli, za koju je predviđeno pokrivanje bakarnim limom, kao i izradi novih opšivki i okapnica. U planu su i popravka nadstrešnice na severnoj fasadi i uređenje pojedinih popločanih površina oko objekta.
Takav spisak radova pokazuje da se ne radi samo o obnovi fasade u užem smislu. Ornamentalni detalji, stolarija, metalni elementi i krovni završeci deo su arhitektonskog identiteta zdanja, pa njihova restauracija zahteva drugačiji pristup od standardne obnove savremene zgrade.
Zaštićeni objekat ne može se tretirati kao prazna površina na koju se nanose novi materijali: potrebno je sačuvati istorijsku strukturu i karakter detalja, uz vraćanje funkcionalnosti.
Šta dolazi posle fasade?
U aprilu 2026. godine, predstavnici Opštine Bački Petrovac i Muzeja Vojvodine razgovarali su o nastavku obnove kompleksa. Oni trenutno aktivno rade na projektnoj dokumentaciji za unutrašnje uređenje Velikog dvorca. Cilj je da se nakon završetka spoljnih radova odmah pređe na adaptaciju unutrašnjih prostorija Poljoprivrednog muzeja, čime će postavke dobiti moderne uslove za izlaganje.
Prema izjavama direktorice Muzeja Vojvodine Čarne Milinković, naredni koraci trebalo bi da obuhvate izradu projektne dokumentacije za uređenje enterijera, dok se paralelno razmatra uređenje prostora oko dvorca i mogućnost postavljanja izložbe na otvorenom.
Pomenuta je i namera da se kroz međunarodni projekat, čiji je nosilac Holandija, otvori mogućnost za uređenje javnih prostora oko muzeja. Istovremeno, što je za pohvalu, meštani Kulpina i osoblje muzeja kontinuirano sprovode volonterske akcije čišćenja i održavanja zaštićenog parka-arboretuma koji okružuje kompleks.
Za sada je izvesno da se priprema dokumentacija za narednu fazu, dok će konkretno rešenje i njegov obim morati da budu predstavljeni kroz projektni postupak.
Nakon što je rešena konstrukcija objekta i krov (što je zaustavilo prokišnjavanje), radovi su se proširili na neposrednu okolinu zgrade. Planovi i tekuće aktivnosti obuhvataju izradu novih staza od granitnih kocki, popločavanje prilaza i otvorenih površina klinker opekom i oblaganje pristupnih stepenica i rampi izdržljivim teracom preko betona.
Važno je, međutim, razlikovati najavljene aktivnosti od radova koji su već ugovoreni ili završeni. U javno dostupnim izveštajima o najnovijoj fazi navedeni su izvođači konzervatorsko-restauratorskih radova, ali nije identifikovan poseban arhitekta koji bi bio autor novog projekta enterijera. Za sada je izvesno da se priprema dokumentacija za narednu fazu, dok će konkretno rešenje i njegov obim morati da budu predstavljeni kroz projektni postupak.
Razgovarali smo sa predstavnikom Muzeja Vojvodine, Aleksandrom Antunovićem, koji je za Gradnju naglasio da je Muzej zapravo, samo indirektno uključen u proces renoviranja, te da je to zajednički projekat Muzeja Vojvodine i Zavoda za zaštitu spomenika kulture Petrovaradin. U tom smislu, izvođači su iz Zavoda.
Tokom radova otkriveno je da je noseća drvena konstrukcija usled višedecenijskog zakišnjavanja u takvom stanju da je morala biti zamenjena.
U Pokrajinskom zavodu smo dobili informacije od Marije Erdelji, koja je bila i fotografkinja celog procesa. Pokrajinski zavod za zaštitu spomenika kulture Petrovaradin je kao naručilac radova 2022. godine izveo radove na rekonstrukciji mansardnog krova i krovnog pokrivača od eternit ploča i lima.
Obnova je nastavljena 2025. i 2026. godine radovima na fasadama, kupoli nad tremom i pristupnim rampama. Južna rampa se usled dotrajalosti delimično obrušila 2013. godine, dok se severna strana godinama nalazila u lošem stanju.
Glavni ulaz u dvorac je u sklopu aktuelnih radova rekonstruisan, obnovljene su rampe, podna obloga trema i stepenište. Obnovljena je kupola nad zapadnim tremom dobivši nov bakarni pokrivač. Tokom radova otkriveno je da je noseća drvena konstrukcija usled višedecenijskog zakišnjavanja u takvom stanju da je morala biti zamenjena.
Sa fasada dvorca u potpunosti su uklonjeni ostaci različitih boja i maltera koji su tokom dugog perioda nanošeni u delimičnim popravkama i fasade su obrađene nanošenjem maltera na bazi hidrauličnog kreča, a zamenjena je ili restaurirana gipsana ornamentika.
Do kraja obnove objekat će dobiti i nove zaštitne trotoare od klinker opeke. Arhitekta i osoba koja vrši nadzor je Rastko Vlajković, dia, iz Pokrajinskog zavoda za zaštitu spomenika kulture Petrovaradin.
Sledeći izazov biće da se obnovljena građevina poveže sa uređenim enterijerom, parkom i sadržajima koji opravdavaju njenu javnu namenu.
Obnova enterijera i parka posebno je značajna zato što dvorac nije izdvojen spomenik, već deo šire istorijske celine. Ako se pažnja zadrži samo na fasadi, rizikuje se da kompleks bude obnovljen kao arhitektonska slika, bez potpunog oživljavanja prostora i njegove muzejske funkcije. Park, pristupne staze, pomoćni objekti i unutrašnje prostorije zajedno čine iskustvo mesta.
Dvorac u Kulpinu zato predstavlja i šire pitanje odnosa prema graditeljskom nasleđu Vojvodine. Njegova vrednost nije samo u jonskim stubovima, kupoli ili dekorativnim vencima, već i u mogućnosti da se kroz jedan kompleks objasne promene vlasništva, poljoprivredne ekonomije, društvenih odnosa i muzejske prezentacije.
Obnova krova bila je preduslov, a radovi na fasadi i arhitektonskim detaljima važan nastavak. Sledeći izazov biće da se obnovljena građevina poveže sa uređenim enterijerom, parkom i sadržajima koji opravdavaju njenu javnu namenu.
Tek tada će Kulpin moći da se predstavi ne samo kao sačuvani ostatak nekadašnjeg veleposeda, već kao celovit kulturni prostor – mesto na kojem arhitektura ne služi samo da podseća na prošlost, nego i da je učini razumljivom savremenom posetiocu.
