Tajna beogradskog salonca: Kako su uske parcele i posluga oblikovali stanove koje i danas obožavamo

Voljeni zbog visokih plafona i fleksibilnog rasporeda, salonci su zapravo proizvod vrlo konkretnih urbanističkih, tehničkih i društvenih okolnosti svog vremena.

Svaka istorijska epoha ima svoje ideje poželjnih oblika življenja, a time i primer tipičnog stana. Za međuratni Beograd, to je bio salonski stan čije su osnovne tipologije bez promena bile primenjivane u praksi skoro tri decenije (od 1918. do 1941. godine).

Niz spoljašnjih faktora i korisnički zahtevi formirali su specifične oblike organizacije salonskog stana koji se dominantno gradio u međuratnom Beogradu i to uglavnom na teritoriji njegovih centralnih gradskih opština.

U tekstu „Od plemića do Popadića“ bavili smo se osnovnim obrascima organizacije salonskog stana. Ovoga puta fokus je na širem društvenom, urbanističkom i arhitektonskom kontekstu koji je oblikovao njegov prepoznatljiv raspored i karakter.

Salonski stan nije nastao slučajno. Njegov izgled određivali su uske gradske parcele, tadašnje građevinske tehnologije, zahtevi za prirodnim osvetljenjem i ventilacijom, ali i način života porodica koje su često imale poslugu.

Ono što ove stanove čini posebnim jeste činjenica da imaju izuzetno veliku upotrebnu vrednost, ali i veliki potencijal za reorganizacijom – što se i pokazalo u slučaju velikog broja savremenih primera transformacije salonskog stana.

Pročitajte još na Gradnja.rs:

• Pre i posle: Renoviranje salonca na Dorćolu po meri dvoje arhitekata

Urbanistički obrasci stanovanja

Međuratni Beograd razvijao se bez jasnog urbanističkog plana, a na temeljima orijentalne varoši 18. i 19. veka. Na brdovitom terenu, urbana matrica je bila nepravilna, isprepletana sa uskim kratkim ulicama, što je formiralo kompaktnu izgrađenost i nepravilne gradske blokove sa uskim, dugačkim parcelama.

Oblik i raspored salonskog stana u velikoj meri zavisili su od same parcele na kojoj je zgrada građena. Pozicija parcele u okviru bloka (ugaona ili središnja pozicija), njene dimenzije i proporcije na bitan način okarakterisale su i stambene sklopove zgrada, a koji su posledično imali uticaj na tip salonskog stana, njegovu strukturu i organizaciju. Kako su parcele bile uske a dugačke, arhitekte su se trudile da glavne prostorije budu na uličnoj fasadi, dok se ostali servisni i prateći sadržaji razvijali  duž parcele, a na način da svaka prostorija ima prirodnu ventilaciju.

Salonski stan nije nastao kao arhitektonski luksuz, već kao odgovor na uske parcele, stroge urbanističke uslove i način života tadašnjeg društva.

S druge strane, indeks zauzetosti i indeks izgrađenosti parcele bili su veliki. Radi što veće iskorišćenosti vrlo često je i 80-90% parcele bio pod objektom. Jedan od istaknutih primera takvih objekata je Palata Miloša Savčića, ugao Kralja Milana i Andrićevog venca, čiji je indeks zauzetosti parcele preko 90%. Želja za što večom rentabilnošću u praksi je često formirala kompleksne stambene sklopove nepravilnog oblika u kojima su osnove salonskih stanova takođe bile nepravilne.

Na osnovu svoje pozicije u okvirima tradicionalnog gradskog bloka i odnosa sa susednim objektima, višeporodične stambene zgrade su mogle biti potpuno interpolirane, uzidane u gradski blok sa obe strane i bočnim svetlarnicima. Takođe, zgrade su mogle biti i ugaone, na raskrsnici dve ili više ulica sa izrazito složenom osnovom, a ređe su zidani objekti koji su bili polu-uzidani ili slobodnostojeći. Oblik zgrade direktno je uticao na raspored prostorija, pa su stanovi u ugaonim objektima često bili znatno složeniji od onih u klasičnim uličnim lamelama.

Masivni konstruktivni sklop

Salonski stanovi zidani su u masivnom konstruktivnom sistemu opekom starog formata. Po pravilu, konstruktivni sklop objekta bio je kombinovanog tipa, podjednako i kod pravougaonih i zgrada sa razuđenom osnovom. Konstruktivnu ulogu su imali svi fasadni zidovi i poneki unutrašnji pregradni zidovi (najčešće oni koji su bili paralelni sa uličnom linijom).

Fasadni i unutrašnji konstruktivni zidovi najčešće su bili debljine 38 ili 51 cm i služili su da prihvate armiranobetonske sitnorebraste tavanice. Ređe, međuspratna konstrukcija bila je od punih drvenih greda. Kao završna podna obloga najčešće je korišćen parket od punog drveta, dok su u kuhinji i kupatilu korišćene pločice.

S druge strane, pregradni zidovi između pojedinačnih prostorija unutar stana zidani su od pune opeke i nisu imali konstruktivnu ulogu. To je u kasnijem periodu poslužilo kao mogućnost lake reorganizacije prostora njihovim rušenjem i premeštanjem.

Pozicija dimljaka i instalacija takođe je bila važna, ne samo za organizaciju stana već i za njegovu konstrukciju. Naime, vertikale za dimnjake arhitekte su uziđivali u konstruktivne fasadne i unutrašnje pregradne zidove, što nije remetilo konstruktivnu stabilnost objekta. Instalacione vertikale, s druge strane, su takođe bile uzidane u konstruktivne zidove ili su obziđivani kao posebni vertikalni otvori.

Raspored prostorija u međuratnom saloncu jednako su oblikovali arhitekte, građevinske tehnologije i porodični odnosi.

Projektantski obrasci organizacije

Iako su arhitekte radile u sličnim uslovima, gotovo nijedan salonski stan nije bio potpuno isti. Svaki projekat predstavljao je drugačiji odgovor na oblik parcele i potrebe investitora.

Po svojoj osnovnoj tipologiji, uslovljenih urbanističkim i konstruktivnim paramerima, salonski stanovi su mogli biti:

1. kompaktne osnove
2. kombinovane osnove
3. složene osnove.

Kompaktni stanovi obično su bili pravougaonog oblika sa dva paralelna trakta prostorija i konstruktivnim zidovima postavljenim paralelno u odnosu na ulicu.

Kombinovani tip salonskog stana je uz ulični trakt imao i dvorišno krilo sa servisnim prostorijama koje je bilo postavljeno bočno ili centralno uz stepenišnu vertikalu.

Složene osnove su, s druge strane, bile izrazito nepravilnog oblika, a odnose se najčešće na stanove u ugaonim zgradama ili na stanove koji su zauzimali površinu čitavog sprata, i njihova organizacija bila je raznovrsnija i slobodnija.

Bez obzira na tip, pored salona koji je uvek bio orijentisan ka uličnoj strani, struktura salonskih stanova karakteristična je po centralnoj višenamenskoj prostoriji, koja je pored komunikacione uloge najčešće imala i funkciju trpezarije koja je služila za svakodnevno i svečano okupljanje porodice. Ona je formirana kao centralna prostorija kao posledica težnje ka uštedi fasadnog fronta, koji je bio rezervisan za sobe i salon, a zbog bolje osvetljenosti i reprezentativnosti prostora.

Salonski stan je možda najbolji dokaz da arhitektura nikada ne govori samo o prostoru, već i o društvu koje ga stvara

Bez obzira na tip, svi salonski stanovi su imali osam grupa specijalizovanih prostorija:

1. trpezarija,
2. salon,
3. spavaća soba,
4. dečja soba,
5. sobe za poslugu,
6. kuhinja,
7. kupatilo i
8. predstoblje, hodnici i pomoćne prostorije.

Ono što je karakteristično bilo je da su salon i sobe zauzimale ulični korpus, dok su servisne i druge prostorije grupisane u dvorišnom delu osnove. Karakteristično za salonske stanove je bilo i to da su imali dva ulaza: bočni namenjen posluzi i centralni namenjen gospodi, odnosno vlasnicima stana.

Po pravilu, svaki salonski stan je bio najmanje dvostrano orijentisan. Osim toga, pošto u tom periodu nije postojala tehnologija koja omogućava veštačku ventilaciju, sve prostorije morale su da imaju prozore (uključujući ostavu, kuhinju i kupatilo) što je dovelo do formiranja karakterističnih svetlarnika na bočnim stranama objekta.

Bitna stvar je da su, u međuratnom periodu, investitori često bili konverzvatinijih shvatanja pa su bili manje otvoreni za inovativne ideje, za nešto avangardnije, već su češće birali organizaciju stana koja je bila ustaljena. Naime, salonski stan ni u čemu se nije ugledao na modernističke prostorne koncepcije „otvorenog“, „slobodnog“ i „raum“ plana. Ali to nam govori o ukusu tadašnjeg društva, šta su bile njihove želje i aspiracije.

Vanvremenski kvalitet i jedna mana

Stanovi nisu samo zidovi i kvadrati – oni mnogo govore o društvu koje ih je gradilo.

Stambena arhitektura jednog grada, kao dominantan oblik građevinske produkcije, daje detaljan uvid u to kako su ljudi živeli i kako je funkcionisao svakodnevni privatni život porodice, koji su bili afiniteti i stambene preferencije. Prema tome, kroz tipologije salonskog stana i njegove različite pojavne oblike možemo da saznamo dosta toga o društvu i arhitekturi Beograda međuratnog perioda.

Posmatrajući salonce danas, lako je uočiti koliko su arhitekte bile vešte u rešavanju ograničenja koja su im nametali i grad i investitori. Međutim, iako su dobro organizovani i nalaze se na centralnim gradskim lokacijama, svi salonski stanovi imaju jednu veliku manu – većina njih nema parking mesto.