Kako su mali stanovi osvojili Srbiju: Od radničkih kolonija do investicionih garsonjera
Od međuratnih radničkih kolonija i samačkih garsonjera do današnjih jednosobnih stanova – pregled razvoja tipologije koja danas oblikuje gotovo svaku novu stambenu zgradu.
U poslednjih desetak godina, veliki gradovi poput Beograda, Novog Sada, pa i Kragujevca, beleže izuzetan skok potražnje, a samim tim i ponude, malih stambenih jedinica. Ova izuzetno velika potražnja, podigla je cene manjih stanova, bez obzira da li je reč o starogradnji ili novogradnji, pa smo došli do paradoksa da na dve približne lokacije cena jednosobnog stana može da sustigne cenu dvosobnog.
Ali odakle uopšte tolika potreba za malim stanovima i kako je njihov izgled, brojnost i dostupnost izgledala u prošlosti? Ako pogledamo period od jednog veka, mali stanovi, tj. stanovanje u manjim stambenim jedinicama, doživelo je gotovo najveću transformaciju na polju stambene arhitekture.
Pročitajte još na Gradnja.rs:
Međuratni period: Kako su izgledali prvi mali stanovi
Osvrt na ovu temu više je nego iscrpno prikazan u knjizi istoričarke umetnosti Dr Vladane Putnik, Stambena arhitektura Beograda 1918–1941. Period nakon Prvog svetskog rata postao je veoma turbulentan za polje stanogradnje, naročito za model malih stanova, koji sve više započinju da se razmatraju i normiraju od strane struke i nadležnih institucija.
Ratna razaranja i nagli priliv stanovništva u gradove, uslovili su procvat izgradnje niskobudžetnih zgrada sa stanovima za prodaju i izdavanje, a u mnogim zapadnim državama je zakonom bilo predviđeno da mali stanovi, najčešće namenjeni radničkoj klasi, ne smeju biti manje površine od oko 40 kvadrata (u Francuskoj nešto manje).
Da bi se ispunili elementarni uslovi za život, ovi mali stanovi su se sastojali iz predsoblja, kupatila, trpezarije sa manjom kuhinjom i jednom ili dve sobe. Evropske države su na taj način uveliko radile na razvoju socijalne stanogradnje, gde su se kao investitori pojavljivala privatna lica, strukovne zadruge i država, tj. gradske opštine.
U Kraljevini SHS/Jugoslaviji, situacija je bila daleko od evropskog standarda. Nakon Prvog svetskog rata, u Beograd se sliva veliki broj ljudi koji su bili u potrazi za poslom i nešto manje za školovanjem.
Ovaj veliki priliv nije mogla da isprati solidna stanogradnja, pa postoji podatak da je u posleratnim godinama, na teritoriji prestonice, oko 2.000 šupa i vešernica adaptirano u niskobudžetni smeštaj, koji često nije zadovoljavao ni elementarne uslove.
Najjednostavniji smeštaj bilo je iznajmljivanje neke iole uređene podrumske vešernice ili iznajmljivanje stare kuće ili šupe na periferiji grada.
U Beogradu je tada živelo za četvrtinu više muškaraca nego žena, jer su oni kao samci dolazili u gradove kako bi se zaposlili, a kasnije i zasnovali porodice, pa su u zavisnosti od zanimanja (zarade) birali i smeštaj u kojem bi živeli.
Najjednostavniji smeštaj bilo je iznajmljivanje neke iole uređene podrumske vešernice ili iznajmljivanje stare kuće ili šupe na periferiji grada, koje su za tu potrebu bile najnužnije adaptirane. Kome je bilo važno da živi u centralnoj zoni grada, iznajmljivao bi u nekom saloncu jednu omanju ili devojačku sobu, ako su vlasnici salonca imali veću potrebu za dodatnim prihodom, umesto za poslugom.
Iako mi po centru grada najviše viđamo rentijerske zgrade za visoku i srednju klasu, na širem prostoru grada su se zidale i niskobudžetne stambene zgrade, koje su se sastojale od niza jednosobnih stanova ili čak garsonjera, koje bi u jednoj prostoriji imale integrisane zone boravka, spavanja i kuhinje, dok je mokri čvor bio zajednički i obično se nalazio na kraju hodnika ili terase te etaže.
Partajski smeštaj je bio široko zastupljen u centru grada, gde bi oko jednog dvorišta nicalo više memljivih kućica ili bolje reći sobičaka, dok se mokri čvor sastojao od zajedničke česme i poljskog vecea.
Samačke garsonjere za muškarce nisu imali kuhinju, jer se smatralo da će stanari obedovati izvan stana (dok se ne ožene).
Nešto bolje bi prolazili zaposleni u nekoj industriji, jer su određene fabrike zidale radnička naselja, sa zgradama u kojima se nalazilo po nekoliko radničkih stanova, koji su bili minimalne površine između 40 i 60 kvadrata, ponekad sa zasebnim, a ponekad sa zajedničkim kupatilom.
Ovakve svojevrsne radničke kolonije iz međuratnog perioda mogu se i dalje videti širom Srbije. Zadruge, kao što su činovničke, bankarske i trgovačke, zidale su pristojnije stambene zgrade, sa stanovima koji su bili namenjeni njihovim zaposlenima, bilo na korišćenje ili na rentu.
Podrazumevalo se da su se u stanove useljavali zaposleni koji su već formirali porodice, pa su ti stanovi bili nešto veće kvadrature, sa trpezarijom i kuhinjom, jednom ili dve spavaće sobe i zasebnim kupatilom.
Pojavom moderne arhitekture i funkcionalističkog pristupa u projektovanju, od 30-ih godina se i popravlja situacija u stanogradnji, a samim tim na polju malih stanova. Za projektovanje i izgradnju malih higijenskih radničkih stanova najviše su se zalagale arhitekte Jan Dubovi i Branko Maksimović.
Arhitekta Maksimović se posebno zalagao za smanjenje visine tavanice, sa tri na 2,5 metra, kao i za izgradnju posebnih samačkih garsonjera za muškarce, koji su imali predsoblje, kupatilo i jednu ili dve sobe, ali bez kuhinje, jer se smatralo da će stanari obedovati izvan stana (dok se ne ožene).
Posleratni period: Država preuzima stanogradnju
Posleratni period socijalističke Jugoslavije je po prirodi državne politike, najveći akcenat stavio na radničku klasu i rešavanje njenih egzistencijalnih problema. Fabrike su otvarane u svakom većem gradu, pa je i priliv stanovništva, tj. povećanje broja aktivno zaposlenih radnika u nekoj industriji, iz godine u godinu rastao.
Stanovanjem u prvim posleratnim decenijama bavila se arhitekta Dr Dragna Mecanov u svojoj monografiji Stambena arhitektura Beograda 1947–1967. U njenim istraživanjima se vidi da je država u saradnji sa strukom, detaljno istraživala godišnji priliv stanovništva, veličinu prosečne porodice koja bi se doselila u veći grad, a sve to je dovelo do standardizacije kvadrature određenih stanova.
Ovo je išlo dotle da je Savet za građevinarstvo i komunalne poslove SR Srbije raspisao 1962. godine javni konkurs za izradu tipskih projekata stambenih zgrada. Rezultat konkursa je bio prikupljenih 17 tipova zgrada sa 63 različitih tipova stanova.
Preduzeća su stanove dodeljivali isključivo radnicima koji su zasnovali porodice, što je značilo da ste morali biti bar venčani sa eventualno jednim detetom.
Ovom tematikom su se bavile arhitekte kao što su Milan Zloković, Mate Bajlon, Branko Maksimović, Milorad Macura, Mihailo Čanak, Aleksandar Stjepanović, Branislav Karadžić i drugi.
Isprva je država podsticala izgradnju radničkih stambenih kolonija, koje su nicale u neposrednoj blizini određene fabrike, kao što je kolonija uz fabriku Elektrosrbija, kasnije Minel u Ripnju ili uz Fabriku za izradu mašina Ivo Lola Ribar u Železniku. Ovaj drugi projekat potpisuje arhitekta Branko Maksimović.
Zgrade u stambenim kolonijama su obično bile sa prizemljem i jednim ili dva sprata, dok su stanovi bili jednosobni ili dvosobni. Ako se pogledaju demografska istraživanja, 50% populacije socijalističke Jugoslavije činile su porodice sa tri ili četiri člana. Fabrike i preduzeća su stanove dodeljivali isključivo radnicima koji su zasnovali porodice, što je značilo da ste morali biti bar venčani sa eventualno jednim detetom.
Kako stanogradnja u prvim posleratnim godinama nije bila toliko omasovljena, fabrike i preduzeća su često improvizovano rešavali stambene probleme svojih radnika, pa bi jednosobne stanove dobijale porodice sa jednim detetom, dok bi dvosoban stan obično delila dva bračna para koja još uvek nisu imala dece. Naravno, gledalo se da osobe koje stanuju u ovim stanovima, imaju minimum životnog prostora po osobi, što je iznosilo od 8 do 14 kvadrata.
Stanovi prilagođeni porodici
Situacija se drastično menja od 60-ih godina, kada arhitekte razrađuju naprednija strukturalna rešenja stambenih jedinica, što je ponovo rađeno u skladu sa veličinom prosečne porodice. Po istraživanjima arhitekte Dr Aleksandra Kušića, koja su objavljena u monografiji Negativnost – Arhitektura i stambeno pitanje u Beogradu kasnog socijalizma, u Beogradu je u društvenoj svojini, u periodu između 1945. i 1971. godine, izgrađeno oko 150.000 stanova, od čega su 38% činile garsonjere i jednosobni stanovi.
Međutim, ta brojka je očigledno opala u kasnijem periodu, jer se prostom analizom strukture stambenih zgrada izgrađenih 70-ih i 80-ih godina, uviđa da od četiri stana koji su projektovani na tipskoj etaži, obično jedan stan mora biti jednosoban ili jednoiposoban, kao što je slučaj sa stambenim zgradama u naselju Cerak Vinogradi, koji potpisuju arhitekte bračni par Marušić i Nedeljko Borovnica.
Iako su stanovi projektovani i dodeljivani na osnovu broja članova porodice, prosečna porodica bi uvek živela u stanu koji je bio za nijansu manji od njihovih potreba.
U slučaju šest stanova, jedno(ipo)sobnih bi bilo najviše dva. Iako su stanovi projektovani i dodeljivani na osnovu broja članova porodice, prosečna porodica bi uvek živela u stanu koji je bio za nijansu manji od njihovih potreba, što je najčešće kompenzovano pretvaranjem dnevnog boravka u spavaću zonu.
Zato su jednosobni stanovi bili privremeno rešenje za mlade bračne parove sa tek dobijenim detetom, pa je njegovim odrastanjem porodica bila prinuđena da se iseli iz takvog stana, a u slučaju jednoiposobnog da spavaću sobu pretvori u dečiju, a dnevni boravak u spavaću zonu za roditelje.
Iako su strukturu urbanog stanovništva činile pretežno porodice, i dalje je postojao ogroman priliv samaca koji su u potrazi za poslom dolazili u veće gradove. Oni su svoja stambena pitanja rešavali stanovanjem u iznajmljenim stanovima, obično po nekoliko članova familije koji bi došli na privremeni ili duži rad u gradu ili bi živeli u samačkim hotelima.
Istražujući različite arhitektonske forme u monografiji Ekspresionizam u arhitekturi 20. veka u Srbiji, arhitekta Dr Đorđe Alfirević analizira samački hotel koji je izgrađen 1962. godine po projektu arhitekte Predraga Ristića.
Ovo nije bio klasičan hotel već više stambena zgrada u kojoj su samci iznajmljivali svoje sobe, koje su po strukturi i opremanju prostora više ličili na hotelski smeštaj. Imali su jednu sobu i kupatilo, a u nekom delu prostora je postojao omanji rešo. Nešto slično kao navedeni međuratni stanovi Branka Maksimovića.
I dalje je prisutan stav da neoženjeni muškarac nema potrebu za kuhinjom, već da će obedovanje vršiti isključivo izvan smeštaja (ponovo, dok se ne oženi).
Savremeni period: Povratak malih stanova
U poslednje dve decenije stvari su se vidno promenile na sociološkom, pa samim tim i na stambenom polju naših velikih gradova. Ljudi se i dalje doseljavaju u veće gradove, kako zbog studiranja tako i zbog zaposlenja, ali se sve ređe odlučuju za stvaranje porodice, tj. odlažu stvaranje porodice na četvrtu i petu deceniju života.
Kao posledica toga je duži samački život na nivou podstanara, a nakon toga i kupovina sopstvenog stana, obično na kredit, koji ne mora biti veći od 40 kvadrata. Ova veličina stana je ista za sve socijalne kategorije, jer i osoba koja više zarađuje nema potrebu da kupuje veći stan, koji ne može adekvatno da ispuni sadržajem i održava.
Kako kupci ovih stanova nisu više samo mladi muškarci, već podjednako oba pola, kao i osobe koje ne moraju nužno pripadati mlađim generacijama, potražnja za garsonjerama i jednosobnim stanovima je prosto rečeno eksplodirala.
Pored težnje investitora da parcelu iskoriste do maksimuma, čak i kada je reč o većoj površini, na kojoj se može izgraditi dve ili više zgrada, ovakve glomazne stambene zgrade bivaju strukturalno rešavane kao unapređeno socijalno stanovanje.
Ovi mali stanovi se najbrže prodaju, ne samo iz potrebe rešavanja primarnog stambenog pitanja već i kao investiranje u stan za rentiranje.
To znači da je svaka tipska etaža rešavana u vidu „apartmanske“ strukture, tj. nizanje velikog broja stanova oko jednog koridorskog hodnika, gde je na svakoj tipskoj etaži prisutno oko 50% (nekada i više), malih jednosobnih stanova ili garsonjera.
I one su rešene uvek na isti način – ulazni deo/predsoblje, levo i desno od ulaza su kupatilo i kuhinja (svi mokri čvorovi su uz ulazni zid stana), a ispred kuhinje prostor za obedovanje i u produžetku prostora dnevni boravak koji služi i kao spavaća zona.
Ako je ovaj prostor nešto veći, od dnevnog boravka se oduzme nekoliko kvadrata, kako bi se u uglu stana formirala mala spavaća soba. Naravno, svi prozorski otvori se nalaze uz boravišne i spavaće zone, što znači da kuhinja i kupatilo nemaju prirodno provetravanje.
Kada tržište diktira kvadraturu
I pored ovih tehničkih nedostataka, ovi mali stanovi se najbrže prodaju, ne samo iz potrebe rešavanja primarnog stambenog pitanja već i kao investiranje u stan za rentiranje. O tome možda najbolje govori i sve češća pojava da se na tržištu kao stanovi prodaju čak i garaže prenamenjene za stanovanje. Ovo svojevrsno degradiranje stambenih uslova nimalo ne zabrinjava investitore, koji zidaju zgrade isključivo iz finansijskog interesa, a arhitektama vezuje ruke da bilo šta promene na bolje.
U suštini, ne postoji način kako bi država regulisala projektovanje i izgradnju broja malih stanova po svakoj zgradi, izuzev ako bi propisala da se zidaju zgrade sa najviše šest stambenih jedinica po tipskoj etaži, a koji svi mogu biti jednosobni i garsonjere.
Dok se to ne dogodi, gradovi će nastaviti da se pune zgradama koje maksimalno koriste građevinski potencijal parcela, ali ne i potencijal kvalitetnog stanovanja. Takva arhitektura će se, bez obzira na lokaciju i stvarni kvalitet prostora, i dalje predstavljati kao elitna i ekskluzivna.
