Prednosti i mane beogradskog stana: Da li je „zlatni standard“ posleratne arhitekture izgubio bitku sa novogradnjom?
Da li je čuveni beogradski stan zaista nudio humaniji prostor za život od većine stanova koji se danas grade ili je reč o modelu stanovanja koji pripada jednom prošlom vremenu?
O ukusima i stambenim preferencijama teško je raspravljati. Svaka porodica ima sopstvene prioritete prilikom izbora stana, bilo da ga kupuje ili iznajmljuje. Ipak, jedno pitanje poslednjih godina sve češće otvaraju i stručnjaci i korisnici: zašto se stanovi građeni tokom druge polovine 20. veka i dalje smatraju merilom kvaliteta stanovanja?
Beogradski stan, nastao u okviru beogradske škole stanovanja između 1950-ih i 1980-ih godina, dugo je važio za jedan od najuspešnijih modela organizacije stambenog prostora u Jugoslaviji. Njegovi autori nastojali su da na relativno maloj kvadraturi obezbede visok nivo funkcionalnosti, privatnosti i svakodnevnog komfora.
Međutim, društvene okolnosti, struktura porodice i način života danas su značajno drugačiji nego pre pola veka. Zbog toga se postavlja pitanje da li principi na kojima je zasnovan beogradski stan i dalje odgovaraju potrebama savremenog korisnika ili je reč o stambenom modelu koji je u međuvremenu prevaziđen.
U nastavku analiziramo njegove osnovne karakteristike, prednosti i mane, kao i mesto koje danas zauzima u odnosu na savremenu novogradnju.
Pročitajte još na Gradnja.rs:
Šta je to beogradski stan?
Prosto rečeno, beogradski stan je materijalni proizvod beogradske škole stanovanja. Beogradska škola, kao takva, predstavlja jedinstven i međunarodno priznat fenomen u jugoslovenskoj arhitekturi i urbanizmu koji je doživeo svoj zlatni uspon između 1950. i 1980. godine. Reč je o autohtonoj intelektualnoj tradiciji arhitektonske profesije i prakse.
Ovaj pravac u arhitekturi je uspeo da spoji uticaje evropske moderne (posebno skandinavskog dizajna) sa specifičnim potrebama masovne stambene izgradnje u posleratnom Beogradu. Glavna odlika ove škole je postizanje izuzetno visokog standarda i kvaliteta života unutar stanova relativno ograničene kvadrature, kao i projektovanje celokupnih stambenih naselja sa kompletnom pratećom infrastrukturom.
Većina arhitekata koji su oblikovali ovaj pravac bili su ujedno i istaknuti profesori na Arhitektonskom fakultetu Univerziteta u Beogradu. Među njima se izdvajaju: Bogdan Nestorović, Mate Bajlon, Aleksandar Stjepanović, Milan Lojanica, Darko Marušić i Branislav Milenković. Centralna zamisao njihovog teorijskog i praktičnog delovanja bila je: Kako u stambenim jedinicama ograničene kvadrature povećati upotrebnu vrednost stana?
Prema rečima arhitekte i profesora Darka Marušića, elementi beogradskog stana mogu da se svedu i apstrahuju na primenu 10 osnovnih pravila projektovanja.
Međutim, nije svaki stan građen u Beogradu u posleratnom periodu ujedno i „beogradski“. Prema rečima arhitekte i profesora Arhitektonskog fakulteta u Beogradu, Darka Marušića, elementi beogradskog stana mogu da se svedu i apstrahuju na primenu 10 osnovnih pravila projektovanja. To su:
- jasna funkcionalna podela prostora na dnevnu i noćnu zonu;
- obedovanje u okviru proširene komunikacije;
- uspostavljanje kružne veze i sistema cirkularnih kretanja;
- formiranje tehničkog bloka kao konstitutivnog motiva;
- primena lođe ili terase kao elementa otvorenog prostora;
- formiranje dva centra prema generacijskoj podeli deca-roditelji;
- fleksibilna i prilagodljiva organizacija prostora;
- imenovanje stanova po broju članova porodice, a ne po broju soba;
- dimenzionalna usklađenost stana i primena prefabrikovanih konstruktivnih sistema;
- iterativna primena induktivnog i deduktivnog pristupa u procesu projektovanja.
Blok 23 na Novom Beogradu predstavlja vrhunac beogradske škole arhitekture i betonske brutalističke arhitekture.
Primeri beogradskog stana najviše su zastupljeni na Novom Beogradu, ali i u drugim beogradskim naseljima građenim u posleratnom periodu. Između ostalog, Blok 23 (autori Aleksandar Stjepanović, Božidar Janković i Branislav Karadžić) predstavlja vrhunac beogradske škole arhitekture i betonske brutalističke arhitekture. Reč je o izuzetno složenom stambenom sklopu građenom u sistemu otvorenog gradskog bloka.
S druge strane, Cerak Vinogradi je stambeno naselje koje su projektovali Darko Marušić, Milenija Marušić i Nedeljko Borovnica, a gde su principi beogradskog stana direktno i praktično primenjeni. Zbog svojih izuzetnih urbanističko-arhitektonskih vrednosti, ovo naselje je proglašeno za kulturno dobro i predstavlja školski primer humanog stanovanja priznat u celom svetu. Projekat je bio izložen i na MoMA izložbi „Concrete Utopia“ kao istaknuti primer pozitivne arhitektonsko-urbanističke prakse u Jugoslaviji.
Primeri beogradskog stana ređe su zastupljeni u gradskom centru, ali i tu prepoznajemo nekoliko istaknutih primera. Mihajlo Mitrović projektuje stambeni objekat u Dositejevoj ulici (1964). Nedeljko Janković rekonstruiše blokove na Vračaru (1970). Uroš Martinović je autor stambenog objekta u Ivanovačkoj ulici (1969), dok Miroslav Jovanović projektuje stambenu zgradu u Svetogorskoj ulici (1963), kao i čuvenu zgradu u Pariskoj 14, a Milorad Macura zgradu u Kralja Petra (1953). Uglavnom, reč je o interpolacijama, gde se o organizaciji stambene jedinice, svakog elementa i detalja vodilo posebno računa.
Stan za nuklearnu porodicu
Danas kupujemo stanove po broju soba, a zaboravljamo da su ih majstori beogradske škole arhitekture projektovali prema broju članova porodice. Ideja vodilja je bila da svaki član porodice unutar stana ima prostor za svoju ličnu privatnost, a da stan kao celina ujedno zadovolji sve biološke potrebe jednog domaćinstva.
Naime, beogradski stan projektovan je najčešće za nuklearnu porodicu (porodicu sa dvoje dece), u skladu sa modelom tipičnih dnevnih aktivnosti roditelja (prikazano na ilustraciji). Ređe, arhitekte su projektovale stanove za veće i manje porodice, odnosno stanove veće i manje kvadrature.
Naročitu strukturu i dimenzionalne standarde imali su stanovi projektovani za potrebe Vojske, a koji su se bitno razlikovali u odnosu na „radničke stanove“ ili stanove nastale u usmerenoj stambenoj izgradnji (izgradnja stanova u okviru novih stambenih naselja u velikim serijama primenom sistema prefabrikovane konstrukcije).
Primera radi, umesto četvorosobnog stana, kako ga danas nazivamo, nekada je to bio stan za tročlanu porodicu. Spram broja članova porodice, a u sadejstvu brojčanih i relacionih parametara, projektovani su stanovi koji su imali karakterističnu i prepoznatljivu osnovu. eliki broj primera stanova ovog tipa dostupan je na sajtu Centra za stanovanje.
Kritika beogradskog stana
Već početkom 1990-ih, nailazimo na kritike beogradskog stana i ukazivanje na njegove nedostatke. Stanko Gaković polazi od kritike tehno-administrativnih uslova usmerene stambene izgradnje, kao i strogih dimenzionalnih normativa za projektovanje pojedinačnih prostorija i stambenih zona unutar stana. On ističe veliku zabrinutost prema poduhvatima beogradske škole stanovanja i stroge racionalizacije, primenjivane u organizaciji stana.
Ratko Karolić kritikuje ideje beogradske škole i ukazuje na njihova ograničenja, govoreći o potrebama za redifenicijom stana i stanovanja. Prema njegovim stavovima, zasnovan na ideji mašine za stanovanje, beogradski stan je zapravo „kontejner“ koji zadovoljava samo osnovne biološke potrebe čoveka. On primećuje da, s druge stane, salonski stan poseduje visok stepen prilagodljivosti i da kao takav iznenađuje svojom vitalnošću.
Zasnovan na ideji mašine za stanovanje, beogradski stan je zapravo „kontejner“ koji zadovoljava samo osnovne biološke potrebe čoveka (R. Karolić).
Naime, u kontekstu fluidne modernosti koji vlada od početka XXI veka, stanovi se ne mogu više projektovati za statistički prosek i nepromenljive strukture porodice, već za vrlo različite korisnike i njihove pojedinačna stambena očekivanja i ekscentrične potrebe. Pa tako, Herman Hertcberger tvrdi da je funkcionalistička podela stana na strogo razdvojene prostore zapravo nasilje.
Oslobođenje on vidi u povratku predindustrijskih normi međusobno povezanih prostorija, koje omogućavaju mnogo slobodniju vezu korisnika i prostora. Hertcberger se zalaže za hibridne i polivalentne organizacije stana, a koji nastaju međusobnom kombinacijom elemenata kao što su (1) otvoreni plan, (2) fleksibilnost, (3) anfilade i (4) kružna veza.
Prevaziđen stambeni model ili ipak ne?
Međutim, duh vremena, unutrašnji i spoljašnji činioci koji su uslovili formiranje beogradskog stana u posleratnom periodu davno su prošli. Najveće promene uočavamo u usložnjavanju urbanističkog obrasca stanovanja, osnovnoj demografiji, strukturi porodice, kao i pojavi mnoštva različitih životnih stilova, što sa sobom vuče i promenu u modelu poželjnog stana.
Naime, danas govorimo o sasvim različitim stambenim preferencijama u poređenju sa onima koje su preovladavale u posleratnom periodu, odnosno sasvim drugačijim korisničkim potrebama kao što su samci, roditelji bez dece, roditelji sa jednim detetom, samohrani roditelji, parovi u penziji… Naime, svaki tip savremene porodice za sebe traži posebnu tipologiju stana sa tačno određenom stambenom strukturom, što u svom obuhvatu beogradski stan kao takav ne nudi kao rešenje.
S tim u vezi, tržište nekretnina, naročito ponuda stanova u novogradnji, nudi jedan sasvim drugačiji model organizacije stambenog prostora, koji (u najvećem broju slučajeva) nema dodirnih tačaka sa principima beogradskog stana i načelima beogradske škole stanovanja.
To je naročito slučaj kod stanova koji se nalaze u sklopu velikih stambenih kompleksa. Stanovi u njima najčešće imaju jednostranu orijentaciju, mehanički sistem ventilacije, dnevnu sobu u open space konceptu, kao i jasnu podelu na dnevnu i noćnu zonu, a bez prostornih elemenata kao što je kružna veza ili proširena komunikacija. Naročito bitna stvar je pojava novih stambenih tipologija kao što su penthouse ili dupleks stanovi, a koji nemaju nikakvih dodirnih tačaka sa originalnom koncepcijom beogradskog stana.
Nove stambene tipologije kao što su penthouse ili dupleks stanovi nemaju nikakvih dodirnih tačaka sa originalnom koncepcijom beogradskog stana.
Nova škola stanovanja
Naspram organizacije stanova u novogradnji, u pojedinačnim slučajevima, primećuje se vraćanje principa beogradske škole stanovanja u savremenu arhitektonsku praksu kroz ponovnu primenu i reinterpretaciju principa upotrebne vrednosti stana, kao što su proširena komunikacija i kružna veza.
Drugim rečima, sve veći broj arhitektonskih biroa i pojedinačnih arhitekata u svojim projektima rekonstrukcije stanova (direktno i indirektno) primenjuju komponente stare škole arhitektonskog projektovanja, a o kojima je govorio Marušić.
Dva istaknuta predstavnika nove škole stanovanja su arhitekte Aleksandar Gušić i Miloš Milivojević. Dok se Gušić u svojoj praksi više fokusira na rekonstrukciju i renoviranje stanova na Novom Beogradu iz modernog perioda, arhitekta Milivojević principe stare škole arhitekture primenjuje i na projektima stanova u novogradnji. U svojim projektima, oni starim obrascima arhitektonskog projektovanja daju novi duh i značenje.
Drugim rečima, danas se principi beogradske škole stanovanja ponovo proučavaju i cene, a savremeni arhitekti često koriste njene koncepte organizacije unutrašnjeg prostora, naročito prilikom renoviranja starih stanova u stambenim zgradama građenim tokom međuratnog i posleratnog perioda.
Vitalnost i istrajnost beogradskog stana
Beogradski stan nastao je kao odgovor na potrebe jednog vremena i jednog dominantnog modela porodice. Zasnovan na principima racionalne organizacije prostora, funkcionalne podele sadržaja i visokog stepena upotrebne vrednosti, decenijama je predstavljao referentnu tačku domaće stambene arhitekture.
Iako se savremeni stanovi danas projektuju prema drugačijim tržišnim, tehnološkim i društvenim okolnostima, mnogi principi beogradske škole stanovanja nisu izgubili na značaju. Naprotiv, pojedini savremeni arhitekti upravo u njima pronalaze inspiraciju za rekonstrukcije postojećih stanova i razvoj novih modela organizacije prostora.
Zato pitanje nije da li je beogradski stan pobedio ili izgubio bitku sa novogradnjom. Mnogo je zanimljivije pitanje koliko su njegove ideje i dalje relevantne u vremenu kada se način života menja brže nego ikada ranije. Upravo u toj sposobnosti da opstane kao predmet stručnih rasprava i izvor inspiracije leži njegova najveća vrednost.
