Spens nije samo sportska hala: Kako je nastao novosadski „grad u gradu“
Projektovan prema rešenju sarajevskih arhitekata, kompleks je povezao sport, kulturu i trgovinu sa svakodnevnim putanjama Novosađana. Četiri i po decenije kasnije, njegova obnova ponovo otvara pitanje budućnosti ovog prostora.
Od samog svog nastanka Spens nije zamišljen isključivo kao sportski centar, nego kao mesto u kojem se, pored sporta, susreću kultura, trgovina i svakodnevni život grada.
Njegova arhitektura, oblikovana idejama kasnog modernizma projektovana je da primi veliki broj ljudi i događaja i na taj način postane deo gradskog tkiva i svojevrsni „grad u gradu“.
Više od četiri decenije kasnije, Sportski i poslovni centar „Vojvodina“, kako glasi zvanično ime Spensa, i dalje je jedna od najprepoznatljivijih urbanih tačaka Novog Sada.
Pročitajte još na Gradnja.rs:
Прикажи ову објаву у апликацији Instagram
Arhitektonsko rešenje stiglo iz Sarajeva
Ideja o velikom sportskom centru u Novom Sadu postojala je godinama pre nego što je raspisan konkurs, ali je povod za realizaciju projekta bila organizacija 36. Svetskog prvenstva u stonom tenisu 1981. godine, čija je skraćenica kumovala i kolokvijalnom nazivu Spens.
Na arhitektonsko-urbanističkom konkursu 1974. godine izabrano je rešenje sarajevskih arhitekata Živorada Jankovića i Branka Bulića, sa saradnikom Duškom Bogunovićem. Već u početnoj fazi projektovanja bilo je jasno da se ne pravi samo sportska hala. Program je obuhvatio veliki broj različitih sadržaja, od sportskih prostora i bazena do trgovine, ugostiteljstva, poslovnih prostora i javnih komunikacija.
Takva programska složenost odredila je i samu arhitekturu. Umesto jedne dominantne dvorane sa servisnim prostorima oko nje, nastao je veliki kompleks sastavljen od međusobno povezanih funkcionalnih celina. Zato se Spens često opisuje kao „grad u gradu“.
Između starog gradskog jezgra i univerzitetskog kampusa
U njemu se nalaze Velika i Mala dvorana, Ledena dvorana, bazeni, kuglana, prostori za borilačke sportove, streljana, teniski tereni, poslovni i ugostiteljski sadržaji, kao i brojni prostori koji su tokom godina menjali svoju namenu.
Spens je izgrađen na prostoru između starog gradskog jezgra i univerzitetskog kampusa, u delu Novog Sada koji je tokom druge polovine 20. veka prolazio kroz veliku urbanu transformaciju. Pre izgradnje kompleksa, na ovoj lokaciji nalazili su se industrijski i železnički objekti, a prostor između centra i područja budućeg kampusa koristio se i kao neformalna pešačka veza.
Upravo je kretanje ljudi bilo važno za razumevanje projekta. Umesto da velika građevina napravi barijeru između dva dela grada, arhitekte su pokušale da postojeće pravce kretanja uvedu u sam kompleks.
Zbog toga Spens ima široke prolaze, galerije, stepeništa i unutrašnje komunikacije koje povezuju različite nivoe i funkcije. Savremena analiza arhitekture Spensa posebno ističe odnos objekta prema pešačkim tokovima i stvaranje svojevrsnog natkrivenog javnog prostora.
Arhitektura kasnog modernizma
Spens pripada arhitekturi kasnog modernizma, a njegov izgled u velikoj meri proizlazi iz funkcije i konstrukcije. Veliki betonski volumeni, jasno definisane mase, duboke senke i snažan ritam konstruktivnih elemenata daju kompleksu prepoznatljiv karakter. Umesto dekorativne fasade, arhitekte su se oslonile na odnos punih i praznih površina, na različite visine i zapremine objekta i na jasno izražene komunikacione pravce.
Takav pristup karakterističan je za deo javne arhitekture kasnog socijalističkog modernizma. Veliki javni objekti tog perioda često su projektovani kao snažni urbani markeri, ali je Spens specifičan po tome što svoju monumentalnost ne zasniva samo na spoljašnjem izgledu.
Njegova prava složenost vidi se tek kada se uđe unutra. Veliki holovi, galerije i prolazi povezuju različite delove kompleksa, dok se iz njih otvaraju pogledi prema sportskim prostorima, trgovinama i drugim sadržajima.
Spens je građen zbog organizacije 36. Svetskog prvenstva u stonom tenisu 1981. godine.
Za Spens je, takođe, karakteristična i brzina kojom je realizovan. Građevinska dozvola dobijena je 17. aprila 1979. godine, a glavni radovi počeli su 20. maja iste godine. Za izvođača je izabran novosadski „Neimar“. Manje od dve godine kasnije, 14. aprila 1981. godine, Spens je otvoren za potrebe Svetskog prvenstva u stonom tenisu.
Međutim, kompleks tada još nije bio u potpunosti završen. Razlog je bio u samoj koncepciji projekta. Spens je zamišljen tako da može da se realizuje u fazama, odnosno da se pojedine funkcionalne celine grade i opremaju sukcesivno. Za prvenstvo su prioritet imali prostori koji su bili neophodni za održavanje takmičenja, dok je ostatak kompleksa dovršavan narednih godina.
Veliki unutrašnji prostori nisu ostali samo komunikacije između dvorana. Oni su postali mesta susreta, čekanja, boravka i svakodnevnog kretanja.
Iako je međunarodno sportsko takmičenje bilo neposredan povod za izgradnju, Spens je od početka imao širu ulogu. U njegovim prostorima održavana su velika takmičenja u košarci, hokeju, rukometu, odbojci i drugim sportovima, ali su se ovde održavali i koncerti, sajmovi, izložbe, kongresi i različiti gradski događaji.
O odnosu Novosađana prema novom objektu govori i zanimljiva priča iz njegovih prvih godina. Prema lokalnim zapisima, građani su donosili svoje kućne biljke kako bi ozelenili velike holove Spensa, a neke od njih ostale su deo enterijera godinama.
Spens je od prvih godina rada predstavljao jedan od važnih gradskih prostora za kupovinu i usluge, čime je dodatno proširena njegova funkcija izvan sporta. Takva kombinacija bila je važna jer je omogućila da kompleks bude aktivan i kada nema velikih takmičenja. Jedni dolaze zbog treninga, drugi zbog bazena ili prodavnica, treći zbog događaja, a deo građana kroz kompleks jednostavno prolazi.
Majkl Džordan je, kao deo američke univerzitetske selekcije, 1982. bio poražen od strane Jugoslavije na utakmici koja je odigrana na Spensu.
U junu 1982. godine, godinu dana nakon otvaranja Spensa, američka univerzitetska selekcija gostovala je u Jugoslaviji. U njenom sastavu bio je i Majkl Džordan, tada još student i mladi košarkaš koji će tek nekoliko godina kasnije postati globalna sportska zvezda.
Utakmica protiv Jugoslavije odigrana je upravo u Novom Sadu, a domaća selekcija pobedila je rezultatom 93:92. Džordan je u tom trenutku bio samo jedan od talentovanih igrača američkog tima, ali će se njegovo ime kasnije vezivati za jednu od najvećih karijera u istoriji sporta.
Šta je Spens danas?
U avgustu 2024. godine na javnom uvidu našao se nacrt izmena plana koji je predvideo obimnu rekonstrukciju Spensa. Pored obnove postojećeg objekta, planirane su dogradnje, nove garaže i zona otvorenih bazena, kao i hotel za sportiste spratnosti do P+16. Dokument je otvorio mogućnost značajnih intervencija na kompleksu i njegovom neposrednom okruženju.
Više od dve godine kasnije, ostaje pitanje kada će i u kom obimu ova planska rešenja biti sprovedena. Buduća obnova otvara i šire pitanje: kako unaprediti dotrajali kompleks, a sačuvati arhitektonsku ideju koja ga je učinila delom svakodnevnog života Novosađana?
